Havacılık Emniyetinde Çift Tehlike: Yorgunluk ve Dijital Dikkat Dağınıklığı

Havacılık emniyetinin en büyük insan faktörleri zorluklarından biri, pilotların kritik anlarda performansını doğrudan etkileyen yorgunluktur. Geleneksel olarak uzun görev günlerinden kaynaklanan yorgunluğun yanı sıra, günümüzde bilişsel kapasiteyi tüketen kronik dikkat dağınıklığı yeni bir tehlike kaynağı olarak öne çıkmaktadır.

Bu yazı, havacılık camiasındaki tartışmaları, yorumları ve paylaşımları bilimsel verilerle birleştirerek, bu iki yorgunluk türünün yönetimi ve önlenmesi için atılabilecek adımları incelemektedir.

Kokpit İçi Dinlenme Tartışması ve Operasyonel Gerçekler

Yorgunluk, bilişsel işlevleri bozarak, tepki süresini yavaşlatarak ve doğru muhakemeyi engelleyerek havacılıkta ciddi sonuçlara yol açabilir. Pilotların uzun mesafeli uçuşlarda yorgunlukla nasıl başa çıktığı, kritik bir konudur.

Pilotların Uygulamaları Hakkında Veriler:

• LinkedIn'de paylaşılan anket sonuçlarına göre, Orta Doğu ve Avrupa'da uçan, çoğunluğu 31-40 yaş aralığındaki 232 uzun mesafeli uçak pilotun yalnızca küçük bir kısmı (%6) hiçbir zaman Kokpit İçi Dinlenme (Controlled Rest - CR) kullanmadığını belirtmiştir. Bu veri, CR uygulamasının pilotlar arasında yaygın bir pratik olduğunu göstermektedir.

• Pilotların önemli bir bölümü (%18), CR'ı uçuşun en çok dikkat gerektiren aşamalarında (yaklaşma ve iniş) düşen performansı toparlamak için kullandığını belirtmiştir.

• Bir pilot yorumunda, özellikle gece operasyonlarında kısa, proaktif bir şekerlemenin (CR) uyanıklığı korumaya yardımcı olan değerli ve etkili bir yorgunluk azaltma aracı olduğunu vurgulamıştır. Bu pilot, mevcut koşullarda CR'ın en etkili çözüm olduğunu düşünmektedir.

Sistemsel ve Prosedürel Zorluklar:

Uzmanlar, yorgunluk yönetiminin sadece bireysel bir sorumluluk olmadığını, sistemik bir yaklaşımla ele alınması gerektiğini belirtir. Kokpit içi dinlenme prosedürlerinin yanlış uygulanması, Batik Air olayında olduğu gibi (iki pilotun da uyuyakalması), ciddi bir operasyonel zafiyet teşkil etmektedir.

Bu konuda, en yapıcı ilerleme, insan fizyolojisine saygı duyan roster tasarımları ile birlikte, sağlam bir Yorgunluk Riski Yönetim Sistemi uygulanmasıdır. Ayrıca, prosedürlerin doğru takip edilmesi ve pilotların yorgunluklarını bildirdiklerinde soruşturma veya işten çıkarılma tehdidinin ortadan kalkması durumunda, uykululuk durumlarının daha kolay raporlanabileceği düşünülmektedir.

Yeni Tehdit: Kronik Bilişsel Yorgunluk

Geleneksel yorgunluğun yanı sıra, havacılıkta yüksek görev bilinci ve prosedürel disiplin gerektiren kokpit ortamında bilişsel yorgunluk hızla artan yeni bir tehdittir.

Dijital Dünyanın Bilişsel Maliyeti:

• Beynin Sınırlı Kapasitesi: Nörobilim çalışmaları, insan beyninin bir seferde yalnızca tek bir dikkat kanalını (one attention channel) etkili bir şekilde kullanabildiğini göstermektedir.

• Sosyal Medyanın Etkisi: Akıllı telefonlar ve sürekli çevrimiçi erişim, insanları (pilotlar dahil) her yerden dijital dünyaya girmeye teşvik eder. Sosyal medyada (Instagram, TikTok, WhatsApp) sürekli gezinmek, beyni uzun süre tek bir zihinsel konuda kalma yeteneğini zayıflatan hızlı dikkat kaydırmaya (attention switching) alıştırmaktadır.

• Ölçülebilir Kayıp: Bu kronik dikkat dağınıklığı, ölçülebilir bir maliyete sahiptir: karar verme yorgunluğu (decision fatigue) ve azalmış durumsal farkındalık (reduced situational awareness). Ayrıca, sürekli dikkat bölünmesi çalışma belleğini (working memory) tüketir.

Havacılık operasyonları, karmaşık otomasyon, Uçuş Yönetim Sistemi (FMA) mantığı ve görev önceliklendirme süreçleri nedeniyle yüksek bilişsel kapasite gerektirir. Dijital dikkat dağınıklığı, bu kritik bilişsel kaynakları daha görev başlamadan tüketir.

Çözüm Yolu: Dijital Disiplin ve Bilişsel Koruma

Bilişsel yorgunlukla mücadele etmek için sadece uyku saatini artırmak yeterli olmayabilir; uyanık geçirilen sürenin kalitesini artırmak önemlidir.

Bilimsel Kanıtlar:

• Bir araştırma, iPhone kullanıcılarının akıllı telefonlarında 2 hafta boyunca mobil internet erişimini engellemenin, sürekli dikkati, zihinsel sağlığı ve öznel iyi oluşu önemli ölçüde iyileştirdiğini göstermiştir.

• Bu iyileşmeler, katılımcıların sosyal medya tüketimini azaltıp, yüz yüze sosyalleşme, egzersiz yapma, doğada vakit geçirme ve kitap okuma gibi "çevrimdışı dünyadaki" aktivitelere daha fazla zaman ayırmasıyla ilişkilendirilmiştir. Engelleme aynı zamanda öz kontrolü ve uyku kalitesini de artırmıştır.

Pilotlar İçin Öneri:

Bu bulgulara dayanarak, pilotların görev öncesi 1-2 saatlik dijital disiplin uygulaması tavsiye edilmektedir. Bu önlem, uçuştan önce bilişsel kapasitelerini korumalarına ve otomasyon yönetimi ile kritik görev önceliklendirme becerileri için zihinlerini dinlenmiş tutmalarına yardımcı olur. Mesele, rahatlamayı engellemek değil, beynin görev sırasında ihtiyaç duyacağı kritik bilişsel kaynakları korumaktır.