Duygusal Dayanıklılık - Yılmazlık ve İnsan Faktörü

Prof. Dr. Vahap ÖNEN'in editörlüğünü yaptığı ve Nobel Yayınlarından çıkan "Havacılıkta İnsan Faktörleri" adlı kitabın 19. bölümü, "Duygusal Dayanıklılık – Yılmazlık ve İnsan Faktörü (Resilience and Human Factor)" başlığıyla Ayça Mumkule Erşipal tarafından kaleme alınmıştır. Bölümün yazarı Ayça Mumkule Erşipal, Anahtar Eğitim ve Yönetim Danışmanlığı’nın Kurucu Ortağı, Eğitim Uzmanı ve Duygusal Zekâ Koçudur.

Bu bölüm, havacılık sektörü profesyonelleri için önemli bir konu olan duygusal dayanıklılık ve yılmazlık kavramlarını, insan faktörleri bağlamında detaylı bir şekilde incelemektedir. Bölüm, Mustafa Kemal Atatürk'ün "Umutsuz durum yoktur, umutsuz insan vardır. Ben umudumu hiç yitirmedim" sözüyle başlamaktadır.

Bölümün Ana İçeriği ve Kavramsal Çerçeve

Bu bölüm, duygusal dayanıklılık-yılmazlık kavramını havacılıkta insan faktörü etkisi ile birlikte ele almayı amaçlamaktadır. Bölümde ele alınan temel başlıklar şunlardır:

• Duygusal Dayanıklılık-Yılmazlık Kavramı

• Duygusal Çeviklik ve Duygusal Dayanıklılık-Yılmazlık Kavramlarının Birbiriyle İlişkisi

• Duygusal Dayanıklılık-Yılmazlık Kapasitesini Anlamak ve Arttırmak

• Uçuş Emniyeti Perspektifinden Duygusal Dayanıklılık-Yılmazlık

• Ekip Kaynak Yönetimi ve Duygusal Dayanıklılık-Yılmazlık

Duygu ve Yılmazlık Kavramının Tanımı

İnsanların, duyguları ve düşünceleri eşliğinde dayanıklılık-yılmazlık kapasitelerine sahip olduğu, bu kapasitenin ise emniyet, konfor ve anlamlı sonuçlar üretme noktasında önemli olduğu vurgulanmaktadır.

• Yılmazlık (Resilience) Kavramı: Psikolojide ilk kez 1970’li yıllarda telaffuz edilen resilience kavramının Türkçe karşılığı olarak TDK, "zorluklardan hızla kurtulma kapasitesi" anlamına gelen "duygusal dayanıklılık" tanımını kullanır.

• Duygusal Dayanıklılık: Kişinin krizlere, çeşitli stresörlere ve/veya krizlere uyum sağlayarak, durumun farkındalığıyla bunlardan çıkış yolları bularak duygularını yeniden öğrenmeye devam etmesiyle ilişkilidir. Bu, zorluklarla başa çıkma konusundaki bireysel kapasitemizdir.

• Duygusal dayanıklılık-yılmazlık, her durumda mutlu olmayı değil, tam tersine, zorlukların ve duyguların geldiği gibi kabul edilmesini ve bunlarla başa çıkabilmeyi ifade eder. Bu, aynı zamanda cesaret, rasyonellik ve emniyet bağlamında da ele alınmaktadır.

Duygusal Çeviklik (Emotional Agility)

Duygusal çeviklik, Dr. Susan David’in öncülüğünü yaptığı bir kavramdır ve duygusal dayanıklılık-yılmazlık kavramlarıyla benzerlikler gösterir. Duygusal çeviklik, duygusal zekâ ile yakından ilişkilidir.

• Temel Anlayış: Duygusal çeviklik, kişinin duygularının farkında olması ve onları kontrol etmesi anlamına gelir. Bu, deneyimlerden bilgi üretme ve bilişsel esneklik gösterme yeteneği ile ilgilidir.

• Uygulama: Duygusal çeviklik, duyguları saklamak veya bastırmak yerine, onları saygı duyarak, tanımlayarak ve etiketleyerek kabullenmeyi içerir.

• Duygusal çevikliği değerlendirmek için, bireyin iş yapmasını zorlaştıran durumu tanımlaması ve bu durumun uyandırdığı duyguyu adlandırması gerekmektedir. Bu süreçte duyguların farkına varılması, kabullenilmesi ve eylem odaklı önerilere geçilmesi tavsiye edilir.

Uçuş Emniyeti ve İnsan Faktörü Bağlamı

Havacılıkta insan faktörleri açısından duygusal dayanıklılığın büyük bir rolü vardır. İnsan Faktörü çalışmaları, bireylerin bedensel ve zihinsel yeteneklerini ve sınırlarını anlamalarına yardımcı olacak bilimsel bilgileri kapsar.

• I'M SAFE Yaklaşımı: ABD Federal Havacılık Dairesi (FAA) tarafından yayınlanan "Uçuşa Uygunluk" talimatında yer alan I'M SAFE kontrol listesi, pilotun uçuşa uygun olup olmadığını belirlemede yardımcı olan bir öz değerlendirme aracıdır. Bu listedeki S (Stress/Stres) ve E (Emotion/Duygu durumu) başlıkları, duygusal dayanıklılık ve yılmazlık kapasitesiyle doğrudan ilişkilidir.

• Beyin ve Duygular: Uçuş emniyeti için zihinsel süreçler kritik öneme sahiptir. Beynin ön bölgesinin (prefrontal korteks) çalışmasıyla ortaya çıkan özellikler arasında dikkat verme ve sürdürme, planlama, sabır, yargılama, tepki kontrolü ve duyguları anlama/ifade etme gibi 18 madde listelenmiştir. Bu özellikler, insan olmanın bir gereği olarak duygusal dayanıklılığın temelini oluşturur.

Ekip Kaynak Yönetimi (CRM) ve Duygusal Dayanıklılık

Duygusal dayanıklılık ve yılmazlık, Ekip Kaynak Yönetimi kültürünün temel unsurları arasında yer alır.

• Ekip Kaynak Yönetimi, ekip üyelerinin güvenli ve etkili çalışmalarını desteklemek için iletişim, karar verme ve stres yönetimi gibi yedi temel yetkinliği kapsar.

• EASA tarafından 2015 yılından itibaren "Resilience Development" CRM eğitimlerinin zorunlu bir başlığı haline getirilmiştir.

• Literatürde yılmazlık, zorlu olaylardan kurtulma ve esnek kalabilme becerilerini vurgular, bu da Ekip Kaynak Yönetimi yetkinliklerinin geliştirilmesini gerektirir.

Sonuç

Pilotların zaman baskısı, planlama ve oto kontrol gibi görevler karşısında duygusal dayanıklılık ve yılmazlık kapasitesini geliştirmeleri, emniyetli operasyonlar için hayati öneme sahiptir. Zorlu durumlardan kurtulabilmek için bireyin özgüvene ve inanca sahip olması, duygusal dayanıklılığı ve yılmazlığı ortaya koyabilmesi gerekmektedir. Bu becerilerin gelişimi, teknik ve teknik olmayan havacılık becerileriyle birlikte ele alınmalıdır.

Özetle, duygusal dayanıklılık ve yılmazlık, emniyeti teminat altına alan ve pilotaj yeteneklerinin ayrılmaz bir parçası olan temel insan faktörü bileşenleridir. Bu kapasitenin geliştirilmesi, öğrenme, öğretme, yeniliklere adapte olma ve bilgi birikimi ile yeteneklerin uyumlu kullanımıyla mümkündür.

Önen, V. (Ed.). (2020). Havacılıkta İnsan Faktörleri, Nobel Yayınları.