Havacılık Eğitiminde Grasha-Riechmann Öğretim Stilleri
- Anahtar Eğitim
- 2 gün önce
- 12 dakikada okunur
Ayça Mumkule & Eray Beceren - Anahtar Eğitim
Giriş
Havacılık endüstrisi, teknoloji, yüksek risk faktörleri ve insan performansı sınırlarının iç içe geçtiği dinamik bir ekosistemdir. Bu sistemin sürdürülebilirliği ve emniyet, büyük ölçüde insan kaynağının niteliğine, dolayısıyla bu kaynağı yetiştirip geliştiren eğitim faaliyetlerinin kalitesine bağlıdır. Ticari havayolu şirketlerinde pilotlardan kabin memurlarına, bakım teknisyenlerinden yer hizmetleri personeline kadar uzanan geniş bir yelpazedeki iş gücünün eğitimi, sadece teknik bilgi aktarımını değil, aynı zamanda tutum değişikliğini, karar verme yetisinin geliştirilmesini ve kurumsal emniyet kültürünün içselleştirilmesini kapsamaktadır. Emniyet kültürünün içselleştirilmesi, sahiplenilmesi ve sürdürülebilirliği noktasında en büyük sorumluluk öncelikle yönetime ve bu kültürü eğitim programlarının olmazsa olmazı hâline getiren iç eğitmenlere düşmektedir. Bu bağlamda, "Eğiticinin Eğitimi" (Train the Trainer) programları, operasyonel mükemmelliğin temel taşı olarak öne çıkmaktadır.
Bu kapsamlı araştırma raporu, havacılık eğitiminde öğretim stratejilerinin optimizasyonunu hedeflemekte ve bu amaçla Anthony Grasha ve Sheryl Riechmann tarafından geliştirilen Öğretim Stilleri Modeli'ni (Uzman, Otoriter, Kişisel Model, Kolaylaştırıcı, Danışman) merkeze almaktadır. Rapor, öğretim stillerinin sadece andaragojik bir tercih olmadığını; kokpit içi güç mesafesi (authority gradient), ekip kaynak yönetimi (CRM), tehlike ve hata yönetimi (TEM) ve bakım hatalarının önlenmesi gibi kritik operasyonel çıktılarla doğrudan ilişkili olduğunu kanıtlarıyla ortaya koymaktadır. Ayrıca, yetişkin eğitimi (andragoji) prensipleriyle entegre edilmiş bir öğretim stili farkındalığının, eğiticilerin tükenmişlik düzeylerini yönetmelerine ve duygusal emeklerini daha etkin kullanmalarına nasıl katkı sağladığı, psikolojik bir perspektifle analiz edilmektedir.
Rapor, havayolu şirketlerinin eğitim departmanları, uçuş öğretmenleri, teknik eğitim birimi ve eğitmenleri ile emniyet yönetim sistemi (SMS) yöneticileri için stratejik bir başvuru kaynağı niteliğindedir.
1. Havacılık Eğitiminin Evrimi ve Andragojik Paradigmalar
Havacılık eğitimi, tarihsel süreç içerisinde "usta-çırak" ilişkisine dayalı, katı hiyerarşik ve davranışçı (behaviorist) bir yapıdan; bilişsel, öğrenci merkezli ve yetkinlik bazlı (competency-based) bir yapıya doğru evrilmiş, gelişmeye devam etmektedir. Bu evrim, teknolojinin gelişimi kadar, insan faktörleri biliminin kazalardaki insan hatasını analiz etmesiyle şekillenmiştir.
1.1. Geleneksel Yaklaşımdan Modern Fasilitasyona Geçiş
Havacılığın ilk yıllarında eğitim, tamamen "Uzman" ve "Otoriter" stillerin egemenliği altındaydı. Bilgi, tecrübeli kaptanlardan veya baş teknisyenlerden, daha az tecrübeli olanlara tek yönlü bir akışla (didaktik) aktarılmaktaydı. Bu dönemde "öğretmek", anlatmak ve göstermekten ibaretti. Ancak 1970'lerin sonlarında yaşanan ve teknik bir arızadan ziyade ekip iletişimsizliği, liderlik zafiyeti ve karar verme hatalarından kaynaklanan kazalar (örneğin Tenerife faciası, United 173), endüstriyi eğitim metodolojisini sorgulamaya itmiştir.
Bu sorgulama, Ekip Kaynak Yönetimi (CRM) kavramını doğurmuş ve eğitimde "Öğretmen" (Instructor) rolünün yanına "Kolaylaştırıcı" (Facilitator) rolü eklenmiştir. Artık eğitici, sadece "neyin" doğru olduğunu söyleyen kişi değil, öğrencinin "neden" ve "nasıl" sorularına kendi cevaplarını bulmasını sağlayan, süreci yöneten bir rehber konumuna yükselmiştir. Bu paradigma değişikliği “öğrenmeyi öğrenme” ve bilgiye ulaşmanın yollarını sunarak özerkliği geliştirme anlamında oldukça önemlidir.
1.2. Grasha-Riechmann Modelinin Havacılık Endüstrisi İle Alakası
Anthony Grasha ve Sheryl Riechmann'ın 1970'lerde geliştirdiği Öğretim Stilleri Envanteri, havacılık eğitimi için benzersiz bir analitik çerçeve sunmaktadır. Çünkü bu model, öğretim stilini statik bir etiket olarak değil, öğretmenin inançları, ihtiyaçları ve sınıf içi davranışlarının bir bileşkesi olarak tanımlar. Model, stilleri "Öğretmen Merkezli" (Uzman, Otoriter) ve "Öğrenci Merkezli" (Kolaylaştırıcı, Danışman) olmak üzere iki ana eksende toplarken, "Kişisel (Rol) Model" stilini bu iki eksen arasında bir köprü olarak konumlandırır.
Havacılıkta operasyonel gereklilikler, bu stillerin tamamının durumsal olarak kullanılmasını zorunlu kılar. Örneğin:
Bir uçağın hidrolik sisteminin limitlerini anlatırken Uzman stili gereklidir.
Acil durum tahliye prosedürlerini öğretirken tartışmaya yer yoktur, Otoriter stil şarttır.
Bir iniş manevrasını öğretirken Kişisel Model stili ile gösterim yapılır.
Bir motor arızası senaryosunun brifinginde Kolaylaştırıcı stil ile ekibin analizi sağlanır.
Kaptanlık eğitiminde, karar verme kaslarının gelişimi için Danışman stili ile kaptan adayına alan bırakılmalıdır.
Bu raporun temel tezi, "iyi" veya "kötü" stilin olmadığı, ancak "duruma uygun" veya "uygunsuz" stilin olduğudur. Eğiticinin eğitimi programlarının amacı, eğiticilere bu "stil esnekliğini" (style-flexing) kazandırmaktır.
Bölüm 2: Grasha-Riechmann Öğretim Stillerinin Derinlemesine Analizi
Bu bölümde, modelin beş temel stili, havacılık personeli (pilot, kabin, bakım, yer hizmetleri) eğitimindeki uygulamaları, avantajları, dezavantajları ve potansiyel riskleri bağlamında detaylandırılmaktadır.
2.1. Uzman Stili (The Expert)
Tanım ve Temel Dinamikler:
Uzman stili, eğiticinin sahip olduğu derinlemesine bilgi, beceri ve tecrübeyi merkeze alır. Eğitici, "bilginin kaynağı"dır ve temel görevi bu bilgiyi öğrencilere aktarmaktır. Sınıf ortamında bilgi akışı tek yönlüdür; eğitici anlatır, öğrenci dinler ve not alır. Bu stil, eğiticinin yetkinliğini sergilemesini ve öğrencilerin sınavlarda veya operasyonda ihtiyaç duyacağı "gerçekleri" (facts) edinmesini sağlar.
Havacılık Eğitimindeki Uygulama Alanları:
Yer Dersleri (Ground School): Aerodinamik, meteoroloji, uçak sistemleri (elektrik, yakıt, hidrolik) gibi temel teorik derslerde, bilginin doğruluğu ve kesinliği esastır. Burada eğitici, konu uzmanı olarak bilgiyi net bir şekilde aktarmalıdır.
Mevzuat Eğitimi: SHGM, EASA, FAA vb. ulusal ve uluslararası regülasyonların anlatıldığı derslerde yorumdan ziyade bilgi aktarımı ön plandadır.
Tip Eğitimi (Type Rating) Başlangıcı: Uçağın teknik limitlerinin ve memory items vb. bilgilerin öğretildiği ilk aşamalar.
Avantajlar:
Bilgi ve becerilerin, özellikle teorik temellerin hızlı ve yoğun bir şekilde aktarılmasını sağlar.
Öğrencilerde güven oluşturur; eğitici "bilen" kişidir ve bu durum otoriteyi meşrulaştırır.
Standart bilgilerin kalabalık gruplara iletilmesinde zaman açısından verimlidir.
Dezavantajlar ve Operasyonel Riskler:
Bilişsel Yüklenme (Cognitive Overload): Eğitici, kendi uzmanlık seviyesi ile öğrencinin seviyesi arasındaki farkı (knowledge gap) yönetemezse, aşırı detaylı bilgi aktarımı öğrencinin zihnini kilitleyebilir. Havacılıkta "bilinmesi gereken" (need to know) ile "bilinmesi iyi olur" (nice to know) arasındaki ayrım kaybolabilir.
Pasif Öğrenme: Öğrenciler bilgiyi sorgulamadan almaya alışabilir. Bu durum, operasyon sırasında karşılaşılan standart dışı bir durumda, kişilerin kendi çözümünü üretmesini engelleyebilir.
Yetersizlik Hissi: Eğiticinin aşırı bilgi gösterisi, özellikle yeni başlayan (initial) pilotlarda veya teknisyenlerde "bunu asla öğrenemeyeceğim" hissi yaratarak özgüveni zedeleyebilir.
2.2. Otoriter Stili (Formal Authority)
Tanım ve Temel Dinamikler:
Bu stil, eğiticinin kurumsal statüsüne, kurallara ve prosedürlere odaklanır. Eğitici, "standartların koruyucusu"dur. Öğrenme hedefleri, kurallar ve beklentiler eğitici tarafından net bir şekilde belirlenir. Geri bildirimler, öğrencinin bu standartlara ne kadar uyduğu üzerine yoğunlaşır. "Doğru yol, standart yoldur" anlayışı hakimdir.
Havacılık Eğitimindeki Uygulama Alanları:
Emniyet Prosedürleri: Kabin memurlarının acil durum tahliyesi, yangın söndürme veya oksijen maskesi kullanımı gibi eğitimlerinde prosedürler tartışmaya açık değildir.
Ramp Emniyeti: Yer hizmetleri personelinin uçak etrafındaki hareketleri, motor emniyet bölgeleri gibi konularda katı kurallar geçerlidir.
Kontrol Uçuşları : Lisans yenileme veya yetenek testlerinde eğitici/kontrol pilotu, performansın limitler dahilinde olup olmadığını denetler.
Avantajlar:
Netlik ve yapı sağlar. Öğrenciler neyin beklendiğini ve sınırların ne olduğunu kesin olarak bilirler.
Standart Operasyon Prosedürlerinin (SOP) yerleşmesini ve disiplini sağlar.
Emniyet kritik durumlarda tereddütü ortadan kaldırır.
Dezavantajlar ve Operasyonel Riskler:
Güç Mesafesi (Authority Gradient) Sorunu: Bu stilin aşırı veya yanlış kullanımı, havacılık emniyetinin en büyük düşmanlarından biri olan "dik yetki eğimi"ni besler. Eğer eğitimde sürekli otoriter bir yaklaşım sergilenirse, ikinci pilotlar veya alt kademe personel, kaptan veya amir hata yaptığında sessiz kalmayı (sessizlik kültürü) öğrenirler.
Katılık : Öğrenciler kurallara o kadar odaklanabilir ki, kuralın kapsamadığı veya prosedürün yetersiz kaldığı acil durumlarda (örneğin; Hudson Nehri'ne iniş gibi standart dışı durumlar) durumsal farkındalıklarını kaybedip kurala saplanıp kalabilirler. Bilgiye değil otoriteye itaat nedeniyle inisiyatif kasları gelişmez.
İlişki Yönetimi: Aşırı otoriterlik, "biz ve onlar" ayrımı yaratarak CRM'in temeli olan ekip ruhunu zedeleyebilir.
2.3. Kişisel (Rol) Model Stili (Personal Model)
Tanım ve Temel Dinamikler:
Eğitici, "rol model" olarak sahnededir. "Beni izle ve yaptığımı yap" yaklaşımı esastır. Eğitici, sadece teknik beceriyi değil, aynı zamanda profesyonel tutumu, düşünce yapısını ve problem çözme yaklaşımını da sergiler. Öğrencilerin bu modeli gözlemleyerek ve taklit ederek öğrenmesi beklenir. Eğitici genellikle sesli düşünme (think-aloud) tekniğini kullanarak zihinsel süreçlerini de dışa vurur.
Havacılık Eğitimindeki Uygulama Alanları:
Uçuş Eğitimi (Flight Instruction): Eğitmenin lövyeyi nasıl tuttuğundan, kule ile konuşurken kullandığı ses tonuna kadar her şey öğrenci için bir modeldir. "Gösterim-Performans" (Demonstration-Performance) metodu bu stile dayanır.
Bakım İşbaşı Eğitimi (OJT): Usta teknisyenin bir parçayı söküş tarzı, alet kullanımı ve emniyet tedbirlerini alışkanlık haline getirişi çırak için modeldir.
Kabin Hizmet Eğitimi: Zor bir yolcuyla başa çıkma sırasında eğitmenin sergilediği sakinlik ve profesyonellik.
Avantajlar:
Soyut kavramların somutlaştırılmasını sağlar. "İyi pilotluk" veya "dikkat" kavramları, eğiticide vücut bulur.
Gözlem yoluyla öğrenme (social learning), özellikle psikomotor becerilerde çok etkilidir.
Usta-çırak ilişkisini güçlendirir.
Dezavantajlar ve Operasyonel Riskler:
Yanlış Modelleme: Eğer eğitici standart dışı, kestirme yollar (shortcuts) veya emniyetsiz alışkanlıklar sergiliyorsa, öğrenci bunları da "doğru" kabul edip kopyalar. Havacılıkta "kültürel aktarım" yoluyla hataların nesilden nesile geçmesi riski vardır.
Yetersizlik Hissi: Eğitici her zaman mükemmel bir performans sergilerse, öğrenci "ben asla onun gibi olamam" diyerek motivasyonunu kaybedebilir.
Bağımlılık: Öğrenci sürekli bir model veya onay bekler hale gelebilir, kendi tarzını ve karar mekanizmasını geliştiremeyebilir.
2.4. Kolaylaştırıcı Stili (Facilitator)
Tanım ve Temel Dinamikler:
Eğitici, bilgi aktarıcı rolünden sıyrılarak öğrenme sürecini yöneten, destekleyen ve yönlendiren bir rehbere dönüşür. Odak noktası öğrencinin bağımsız düşünme yetisini geliştirmektir. Eğitici, cevapları vermek yerine sorular sorar, seçenekleri keşfettirir ve öğrencinin kendi zihinsel modellerini inşa etmesine yardımcı olur. Öğrenci-öğretmen etkileşimi en üst seviyededir.
Havacılık Eğitimindeki Uygulama Alanları:
CRM ve LOFT (Line Oriented Flight Training): Simülatör eğitimlerinde senaryo sonrası yapılan debrifinglerde bu stil standartdır. Eğitici, "Neyi yanlış yaptın?" yerine "O anda ne düşünüyordun? Hangi ipuçlarını değerlendirdin?" sorularıyla ekibin kendi performansını analiz etmesini sağlar.
Senaryo Bazlı Eğitim (SBT): Öğrencinin kurgusal bir problemle karşılaşıp çözüm üretmesi beklenir; eğitici sadece kaynak sağlar ve süreci kolaylaştırır.
Avantajlar:
Eleştirel düşünme, problem çözme ve karar verme becerilerini geliştirir.
Öğrenci, kendi bulduğu ve analiz ettiği hatadan, kendisine dikte edilen hataya göre çok daha kalıcı dersler çıkarır (sahiplenme duygusu).
Yetişkin eğitimi (andragoji) prensipleriyle en uyumlu stildir; yetişkinin deneyimine saygı duyar ve onu sürece katar.
Dezavantajlar ve Operasyonel Riskler:
Zaman Alıcıdır: Doğrudan cevabı söylemek yerine öğrencinin bulmasını beklemek zaman gerektirir. Sıkışık eğitim programlarında bu bir lüks olabilir.
Temel Bilgi Gerekliliği: Öğrencinin temel teknik bilgisi veya tecrübesi yoksa, kolaylaştırıcı stil öğrenciyi boşlukta bırakabilir ve hüsrana yol açabilir.
Rahatsızlık: Pasif öğrenmeye alışkın öğrenciler, sürekli soru sorulmasından ve sorumluluk almaktan rahatsız olabilirler.
2.5. Danışman Stili (Delegator)
Tanım ve Temel Dinamikler:
Bu stilde eğitici, öğrencilerin otonomisini en üst düzeye çıkarır. Görev ve sorumluluk tamamen öğrenciye verilir; eğitici sadece bir kaynak kişi, danışman veya gözlemci olarak arka planda durur. Amaç, öğrencinin bağımsız bir profesyonel olarak işlev görebilme kapasitesini geliştirmektir.
Havacılık Eğitimindeki Uygulama Alanları:
Kaptanlık Eğitimi (Commander Course): Pilotun artık eğitmenin gözetiminden çıkıp, uçağın ve ekibin tüm sorumluluğunu alması gereken aşama. Eğitmen simülatörde veya Line Training’de sadece "safety pilot" olarak durur, müdahale etmez.
İleri Seviye Bakım Arıza Giderme: Teknisyene bir arıza verilir ve manuel'leri kullanarak, takımları seçerek arızayı gidermesi istenir. Eğitici sürece karışmaz, sadece soruları yanıtlar ve sonucu değerlendirir.
Kıdemli Kabin Memuru (Amir) Eğitimi: Ekip yönetimi simülasyonları.
Avantajlar:
Öğrencinin kendine güvenini ve bağımsız iş yapabilme yeteneğini (self-efficacy) maksimize eder.
Gerçek operasyonel hayata en yakın simülasyondur; çünkü operasyonda eğitmen yoktur.
Liderlik ve kaynak yönetimi becerilerini test eder.
Dezavantajlar ve Operasyonel Riskler:
Erken Kullanım Riski: Öğrenci henüz hazır değilken (readiness) bu stilin uygulanması, yüksek anksiyete, korku ve emniyetsiz durumlara yol açabilir.
Yanlış Değerlendirme: Eğitici, öğrencinin hazır olup olmadığını yanlış değerlendirirse, öğrenci başarısızlık hissiyle meslekten soğuyabilir veya operasyonel hata yapabilir.10
3. Tablo Analizi - Öğretim Stilleri ve Havacılık Eğitimi Eşleşmesi
Aşağıdaki tablo, Grasha-Riechmann stillerinin havacılıktaki karşılıklarını, öğrenci beklentilerini ve potansiyel riskleri özetlemektedir.
Tablo 1: Grasha-Riechmann Öğretim Stillerinin Havacılık Eğitimindeki Stratejik Analizi
Öğretim Stili | Odak Noktası | Eğitici Rolü | Öğrenci Rolü | Havacılıkta Tipik Uygulama | Temel Risk (Aşırı Kullanım) |
Uzman | Bilgi / İçerik | Bilgi Kaynağı, Aktarıcı | Alıcı, Kaydedici | Yer Dersleri, Sistem Eğitimi | Bilişsel Yüklenme, Pasiflik |
Otoriter | Kurallar / Statü | Denetçi, Standart Belirleyici | İtaat Eden, Uygulayıcı | Mevzuat, SOP, Acil Durumlar | Güç Mesafesi (Sessizlik), Esneklik Zafiyeti |
Kişisel Model | Örneklem / Süreç | Mentor, Rol Model, Gösterici | Gözlemci, Taklitçi | Uçuş Manevraları, OJT, Rol Yapma | Kötü Alışkanlık Transferi, Özgüven ve Motivasyonda düşüş tehlikesi |
Kolaylaştırıcı (Fasilitatör) | Etkileşim / Keşif | Koç, Rehber, Soru Soran | Araştırmacı, Analist | CRM, LOFT Debriefing, Senaryolar | Zaman Alıcı, Temel Bilgi Eksikliği varsa Kaos |
Danışman | Otonomi / Sonuç | Danışman, Gözlemci | Karar Verici, Lider | Kaptanlık Eğitimi, Bağımsız Projeler | Anksiyete, Emniyet Zafiyeti (Hazır değilse) |
4. Eğitici Psikolojisi: Kişilik, Duygusal Emek ve Tükenmişlik
"Eğiticinin Eğitimi" programlarının genellikle göz ardı ettiği ancak eğitimin başarısını derinden etkileyen bir boyut, eğiticinin kendi psikolojik süreçleridir.
4.1. Kişilik Özellikleri ve Stil Seçimi
Araştırmalar, "Beş Faktör Kişilik Modeli" (Big Five) ile öğretim stilleri arasında güçlü korelasyonlar olduğunu ortaya koymaktadır:
Dışadönüklük (Extraversion): Yüksek dışadönüklüğe sahip eğiticiler, etkileşime dayalı Kolaylaştırıcı ve Kişisel Model stillerine daha yatkındır. İletişimi severler ve sınıf dinamiklerini canlı tutarlar.
Uyumluluk (Agreeableness): Bu özelliğe sahip eğiticiler, öğrenciyi destekleyen Kolaylaştırıcı ve Danışman stillerini benimserler.
Sorumluluk (Conscientiousness): Kurallara ve yapıya önem veren bu kişilerde Uzman ve Otoriter stil baskın olabilir.
Duygusal Dengesizlik (Neuroticism): Yüksek kaygı düzeyine sahip eğiticiler, sınıf kontrolünü kaybetme korkusuyla Otoriter veya Uzman stiline sığınabilirler. Belirsizliğe tahammülleri düşüktür, bu da öğrenci merkezli (sonucu belirsiz) yöntemlerden kaçınmalarına neden olur.
Eğitici Eğitimi İçin Çıkarım: Eğitici adaylarının kişilik profillerinin farkında olmaları, "doğal" eğilimlerini yönetmeleri açısından kritiktir. Örneğin, otoriter olmaya meyilli bir eğitici, CRM eğitimlerinde bilinçli bir çabayla "Kolaylaştırıcı" şapkasını takmayı öğrenmelidir. Havacılık eğitimlerinde öğretim stillerinin dengeli bir karma halinde uygulanması önerimizdir:
4.2. Duygusal Emek ve Tükenmişlik (Burnout)
Havacılık eğitimi, yoğun bir "duygusal emek" gerektirir. Eğitici, yorgun, stresli veya kişisel sorunları olsa bile sınıfta veya kokpitte "istekli, sabırlı ve profesyonel" bir duruş sergilemek zorundadır.
Aracılık Rolü: Begenirbaş'ın çalışması, duygusal emek ve tükenmişliğin, kişilik ile öğretim stili arasında bir "aracı" (mediator) olduğunu kanıtlamıştır. Tükenmişlik yaşayan bir eğitici, enerji tasarrufu yapmak için daha az etkileşim gerektiren, daha az eforlu Otoriter veya Uzman stillerine (sadece anlatıp geçme) gerileyebilir.
Risk: Tükenmiş bir eğitici, Kolaylaştırıcı stilin gerektirdiği sabrı ve empatik dinlemeyi gösteremez. Bu durum, özellikle CRM gibi davranışsal eğitimlerin kalitesini düşürür ve "tehlikeli tutumların" tespit edilmesini engeller.
Bölüm 5: Yetişkin Eğitimi (Andragoji) İlkeleriyle Entegrasyon
Malcolm Knowles'un andragoji ilkeleri, Grasha-Riechmann stillerinin havacılıkta nasıl uygulanması gerektiğine dair bir pusula görevi görür. Şöyle ki:
5.1. Benlik Algısı (Self-Concept) ve Bağımsızlık
İlke: Yetişkinler, bağımlı bir kişiliğe değil, kendi kendini yöneten bir benliğe sahiptir. Ancak eğitim ortamına girdiklerinde, eski okul alışkanlıklarıyla pasif bir "öğrenci" moduna gerileyebilirler.
Stil Uyumu: Eğiticinin Uzman veya Otoriter stili sürekli kullanması, yetişkinin bağımsızlık ihtiyacıyla çatışır ve direnç yaratır ("Bana çocuk muamelesi yapma"). Eğitimler, kuralları belirlemek için kısa bir Otoriter girişten sonra, hızla Danışman ve Kolaylaştırıcı stillerine evrilebilmelidir. Eğiticinin katılımcıları "öğrenci" değil "junior meslektaş" olarak görmesi bu süreci kolaylaştıracaktır.
5.2. Deneyimin Rolü (Experience)
İlke: Yetişkinler eğitime, bir deneyim havuzuyla gelirler. Bu deneyim, öğrenme için en değerli kaynaktır.
Stil Uyumu: “Kolaylaştırıcı” stil burada kritiktir. Eğitici, dersi sadece kendisi anlatmak yerine (Uzman), "Kaptanım, sizin bu konudaki operasyonel tecrübeniz nedir?" veya "Daha önce böyle bir arızayla karşılaşan var mı?" sorularıyla sınıftaki deneyimi açığa çıkarmalıdır. Bu yaklaşım (Peer Learning), otoriter bir anlatımdan çok daha etkilidir.
5.3. Öğrenmeye Hazıroluş ve İhtiyaç Odaklılık (Readiness to Learn)
İlke: Yetişkinler, gerçek hayattaki sorunlarını çözecek veya mesleki performanslarını artıracak şeyleri öğrenmeye isteklidir. "Bunu neden öğreniyorum?" sorusunun cevabını hemen isterler.
Stil Uyumu: “Kişisel Model” stili kullanılarak, eğiticinin bu bilgiyi gerçek operasyonda nasıl kullandığına dair "anekdotlar" ve "yaşanmış olaylar" paylaşılmalıdır. Teori, pratikle bağlandığında (Pragmatizm) öğrenme gerçekleşir.
5.4. İçsel Motivasyon (Motivation)
İlke: Yetişkinler, dışsal ödüller (not, sertifika) kadar içsel faktörlerle de (mesleki tatmin, emniyet bilinci, statü koruma) motive olurlar.
Stil Uyumu: “Otoriter stil” (ceza/ödül odaklı) motivasyonu düşürebilirken, “Danışman” stil güven duyulduğunu hissettirerek içsel motivasyonu artırır.
6. Tehlikeli Tutumlar (Hazardous Attitudes) ve Öğretim Stili İlişkisi
FAA (Amerikan Federal Havacılık İdaresi) tarafından tanımlanan 5 tehlikeli tutum, havacılık kazalarının kök nedenleri arasındadır. Eğiticilerin öğretim stilleri, bu tutumları ya pekiştirir ya da rehabilite eder. Bu, havacılık eğitiminin en kritik "üçüncü derece içgörüsü"dür.
Tablo 2: Tehlikeli Tutumlar ve Düzeltici Öğretim Stilleri
Tehlikeli Tutum | Tanım | Yanlış Stil (Körükleyen) | Doğru Stil (İyileştiren) | Strateji |
Otorite Karşıtlığı (Anti-Authority) | "Bana ne yapacağımı söyleme." | Aşırı Otoriter: Çatışmayı artırır, öğrenciyi savunmaya iter. | Kolaylaştırıcı: Kuralların mantığını (nedenini) tartıştırarak buldurur. | "Prosedür neden böyle yazılmış sence? Uymazsak ne olur?" |
Dürtüsellik (Impulsivity) | "Hemen bir şeyler yapmalıyım." | Danışman: Denetimsiz bırakılırsa aceleci hatalar yapabilir. | Kişisel Model / Otoriter: Sakinliği ve prosedürel disiplini modelleyerek yavaşlatır. | "Önce beni izle, nasıl checklist okuduğuma dikkat et." |
Yenilmezlik (Invulnerability) | "Bana bir şey olmaz." | Danışman / Kolaylaştırıcı: Özgüvenini kontrolsüzce besleyebilir. | Uzman / Otoriter: Riskleri ve limitleri net verilerle ve kaza örnekleriyle gösterir. | Gerçek kaza raporları ve istatistiklerle yüzleştirme. |
Maçoluk (Macho) | "Ben yaparım, ben iyiyim." | Kişisel Model (Hatalı): Eğitici de şov yaparsa öğrenci taklit eder. | Kolaylaştırıcı: Risk almanın aptallık olduğunu grup tartışmasıyla ortaya çıkarır. | Ekip çalışmasının bireysel kahramanlıktan üstün olduğunu vurgulama. |
Teslimiyet (Resignation) | "Ne yapsam fark etmez." | Otoriter / Uzman: Öğrenciyi daha da ezer ve pasifleştirir. | Danışman / Kolaylaştırıcı: Küçük başarılar tattırarak özgüven inşa eder. | "Bu yaklaşımı sen planla, kontrol sende." |
7. Farklı Havacılık Grupları İçin Özelleştirilmiş Eğitim Stratejileri
7.1. Uçuş Ekibi (Pilotlar)
Pilot eğitimi, teknik beceri ile karar vermenin (Aeronautical Decision Making - ADM) harmanıdır.
Initial (Başlangıç): Öğrenci uçağı bilmez. Otoriter (kurallar) ve Kişisel Model (manevra gösterimi) stil baskındır. Görsel ve kinestetik geri bildirim kritiktir.
Simülatör / LOFT: Öğrenci artık lisanslıdır. Burada Kolaylaştırıcı stil devreye girer. Eğitmen senaryoyu kurgular ve müdahale etmez (Danışman), sonrasında fasilitasyon yapar. İşitsel öğrenenler için sözlü brifingler, görsel öğrenenler için video kayıtları kullanılmalıdır.
7.2. Kabin Ekibi
Emniyet: Acil durumlarda "komuta etme" yeteneği gerekir. Eğitimde Otoriter stil ile komut verme disiplini aşılanır.
Servis ve CRM: Yolcu ile iletişimde Kişisel Model (empatiyi gösterme) ve ekip içi iletişimde Kolaylaştırıcı (rol yapma/role-play analizleri) kullanılır.
7.3. Hava Aracı Bakım Personeli (Teknisyenler)
Risk: Bakımda "hatalar" büyük risktir. Sadece teorik (Uzman) eğitim yetersizdir.
Strateji: İşbaşı eğitiminde (OJT) Kişisel Model stiliyle "doğru el becerisi" gösterilmeli, ardından Danışman stiliyle teknisyenin gözetim altında (supervision) yapması sağlanmalıdır. Eğitici, "Kitaba baktın mı?" sorusuyla sürekli Otoriter (prosedürel) disiplini hatırlatmalıdır.
7.4. Yer Hizmetleri (Ramp)
Dinamik: Gürültülü, tehlikeli ve zaman baskısı olan bir ortam.
Stil: Emniyet kuralları için tavizsiz Otoriter. Ancak operasyonel koordinasyon ve ekip çalışması için Kişisel Model (şefin örnek olması) ve Danışman (ekibe güven) stilleri harmanlanmalıdır.
Sonuç
Havacılık eğitiminde "tek bir en iyi öğretim stili" yoktur; en iyi stil, duruma, öğrencinin profiline ve öğretilecek konunun risk düzeyine en uygun olan stildir. Grasha-Riechmann modeli, eğiticilere bu esnekliği kazandırmak için mükemmel bir harita sunar.
Eğiticileriniz, Uzmanlıklarıyla güven vermeli, Otoriteleriyle standartları korumalı, Kişisel Model olarak örnek olmalı, Kolaylaştırıcı olarak ekibin potansiyelini açığa çıkarmalı ve Danışman olarak geleceğin liderlerini yetiştirmelidir. Bu çok yönlü yetkinlik seti, operasyonel emniyetin en güçlü sigortası olacaktır.
Kaynaklar:
Ertekin, E. (2005). Öğrenme ve öğretme stilleri üzerine bir çalışma [Yayımlanmamış doktora tezi]. Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
Kulaç, E. (2013). Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi öğretim üyelerinin öğretim stillerinin ve etkileyen faktörlerin belirlenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Akdeniz Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Begenirbaş, M. (2013). Kişiliğin öğretme stillerine etkisinde duygusal emek ve tükenmişliğin aracılık rolü: Öğretmenler üzerinde bir araştırma [Yayımlanmamış doktora tezi]. Kara Harp Okulu Savunma Bilimleri Enstitüsü.
FY2005 FITS Instructor Education Research: Examining the Learner Centered Grading Approach, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://www.faa.gov/sites/faa.gov/files/training_testing/training/fits/research/lcg.pdf
Teaching methods | aviation.govt.nz - CAA, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://www.aviation.govt.nz/licensing-and-certification/pilots/flight-training/flight-instructor-guide/teaching-methods/
Teaching Styles - Centre for Teaching Excellence - Singapore Management University (SMU), erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://cte.smu.edu.sg/teaching-styles
Full article: Do Different Pairings of Teaching Styles and Learning Styles Make a Difference? Preceptor and Resident Perceptions - Taylor & Francis Online, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10401330802199559
The Dynamics of One-on-One Teaching, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://www.oranim.ac.il/sites/heb/SiteCollectionImages/pictures/rector/promotion-teaching/teaching-resources/tiyutralit/Grasha%20(2002).pdf
Grasha-Riechmann Teaching Styles: Scoring, Strengths, and Improvement Strategies - University of Nebraska Pressbooks, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://pressbooks.nebraska.edu/app/uploads/sites/35/2020/03/Grasha-Riechmann-Teaching-Styles-overview.pdf
The 5 Steps to On the Job Training - Northrop Rice, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://northroprice.com/the-5-steps-to-on-the-job-training/
Where The Tire Meets the Runway: OJT in Aviation Maintenance | DOM Magazine, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://dommagazine.com/article/where-tire-meets-runway-ojt-aviation-maintenance
LOFT Debriefings: An Analysis of Instructor Techniques and Crew Participation, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19970014649/downloads/19970014649.pdf
Facilitating LOFT Debriefings: Instructor Techniques and Crew Participation - ResearchGate, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://www.researchgate.net/publication/312155305_Facilitating_LOFT_Debriefings_Instructor_Techniques_and_Crew_Participation
Understand Adult Learning Principles And Improve Your Crew Training - Aviation eLearning, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://ael.aero/2021/12/07/understand-adult-learning-principles-and-improve-your-crew-training/
Principles of Adult Learning & Instructional Systems Design, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://www.nhi.fhwa.dot.gov/downloads/freebies/172/pr%20pre-course%20reading%20assignment.pdf
Learning theory | aviation.govt.nz, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://www.aviation.govt.nz/licensing-and-certification/pilots/flight-training/flight-instructor-guide/learning-theory/
Feedback and Student Learning: Matching Learning and Teaching Style to Improve Student Pilot Performance | Request PDF - ResearchGate, erişim tarihi Ocak 18, 2026, https://www.researchgate.net/publication/348083398_Feedback_and_Student_Learning_Matching_Learning_and_Teaching_Style_to_Improve_Student_Pilot_Performance
Yorumlar