Havacılıkta Pozitif Emniyet Kültürünün İnşası ve Sürdürülebilirliği

Bu yazı, Uluslararası Havayolu Pilotları Dernekleri Federasyonu (IFALPA) tarafından Nisan 2026 tarihinde yayımlanan "Pozitif Emniyet Kültürünü Geliştirme Stratejik Planı" (Strategic Plan to Develop Positive Safety Culture) adlı doküman esas alınarak sivil havacılık dünyasındaki tüm profesyoneller, karar alıcılar, otoriteler ve ön saflarda çalışan personelin dikkatine sunulmak üzere hazırlanmıştır.

Emniyet Yönetiminde İnsan ve Kültür Faktörü

Modern havacılık sistemleri her geçen gün daha karmaşık, yüksek oranda otomatikleştirilmiş ve birbirine bağlı hale gelmektedir. Bu yoğun dinamizm içinde, sadece teknik kurallara ve prosedürlere uymak emniyet risklerini yönetmek için tek başına yeterli değildir. Emniyet Yönetim Sistemleri (SMS), bireylerin ve organizasyonların tehlikeleri belirleme, emniyet endişelerini raporlama ve operasyonel deneyimlerden ders çıkarma konusundaki istekliliğine derinden bağlıdır.

Bu sistemin kalbinde ise Pozitif Emniyet Kültürü yatmaktadır. Çalışanlar arasında güven ve psikolojik güvenlik ortamı sağlanmadığı sürece, emniyet bilgilerinin cezalandırıcı olmayan bir yaklaşımla ele alınacağına dair inanç sarsılır ve en iyi kurgulanmış Emniyet Yönetim Sistemleri bile amaçlandığı gibi işleyemez. Operasyonel emniyet bilgilerinin birincil kaynağı olan pilotlar, bu kültürün kırılma noktalarını ilk hisseden gruptur ve IFALPA'nın bu konuyu temel bir emniyet sorunu olarak ele alması tesadüf değildir.

SAHADAN GERÇEKLER: Neden Stratejik Bir Plana İhtiyacımız Var?

Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü'nün (ICAO) Ek 19 (Annex 19) ve Emniyet Yönetimi Kılavuzu (Doc 9859) belgeleri Pozitif Emniyet Kültürünü tanımlasa da, bu kültürün operasyonel düzeyde standart bir tanımı, net uygulama beklentileri ve tutarlı değerlendirme yöntemleri henüz tam olarak bulunmamaktadır.

IFALPA Üye Dernekleri anket verileri ve Western University tarafından yürütülen "Uçuş Güvertesinden Görünüm" (View from The Flight Deck) anketinin sonuçları, endüstrideki yapısal çatlakları açıkça göz önüne sermektedir. Anketler sonucunda ortaya çıkan ve küresel çapta tekrar eden ana sorunlar şunlardır:

• Pilotların; cezalandırıcı, düzenleyici, yasal veya iş kaybetme korkusu nedeniyle emniyet endişelerini rapor etmekten çekinmeleri.

• Düzenleyici otoriteler ve adli makamlar tarafından Pozitif Emniyet Kültürü ilkelerinin tutarsız bir şekilde uygulanması.

• Yöneticilerin emniyete olan bağlılıklarının sadece "sözde" kalması; tutum ve davranışlarla desteklenmemesi.

• Özellikle belirli bölgelerde kültürün etkili bir şekilde yerleşmesini engelleyen yapısal ve kapasite kısıtlamaları ile işçi haklarındaki eksiklikler.

• Adli veya idari eylemlerin, cezalandırıcı olmayan raporlama sistemlerini zayıflatması.

Bu bulgular, eksikliklerin yalnızca bireysel hatalar değil, sistematik ve davranışsal sorunlar olduğunu doğrulamaktadır.

TEMEL PRENSİP: Emniyet Kültürü Sadece Eğitimle Var Edilemez

Stratejik planın en can alıcı noktası, IFALPA'nın belirlediği şu temel ilkedir: "Pozitif Emniyet Kültürü sadece eğitim verilerek var edilemez; güvenilir liderlik davranışları ile Devletlerin sosyal, çalışma ve düzenleyici ortamları tarafından desteklenmeli ve mümkün kılınmalıdır.".

Sorunlar nadiren sadece eğitimle çözülebilir. Bu nedenle savunuculuk (advocacy), müzakere yeteneği, mevcut çalışma ortamının farkındalığı ve Devletlerin alacağı inisiyatifler değişimin asıl itici gücüdür.

POZİTİF EMNİYET KÜLTÜRÜNÜN DÖRT STRATEJİK AYAĞI

IFALPA, küresel çapta bir değişim yaratmak için stratejisini dört temel ayak üzerine inşa etmiştir:

1. Üye Derneklerin (Member Associations) Güçlendirilmesi Hedef, dünyadaki tüm pilotların ICAO Standartları ve Tavsiye Edilen Uygulamalarının (SARPs) ruhuna uygun bir Pozitif Emniyet Kültürü ortamında çalışmasıdır. Bu doğrultuda, dernekler için bir "Araç Kiti" (Toolkit) geliştirilecektir. Bu kit; en iyi uygulamaları, hazırlık değerlendirmelerini, Boeing ve IATA gibi paydaşlarla ortaklık stratejilerini, ICAO ile uyumlu savunuculuk dilini ve vaka analizlerini içerecektir. Ayrıca bölgesel farklılıklar ele alınacak, havacılık profesyonellerine yönelik özel savunuculuk eğitimleri düzenlenecektir.

2. Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO) Nezdindeki Girişimler Pozitif Emniyet Kültürünün küresel bağlayıcılığı olması için ICAO standartlarında resmileşmesi şarttır. IFALPA; kavramın net bir şekilde tanımlanması, cezalandırıcı olmayan raporlamanın sınırlarının çizilmesi ve değerlendirme yaklaşımlarının desteklenmesi için çalışmaktadır. En büyük hedeflerden biri, planlanmış olan ICAO 43. Asamblesinde (A43) Devletlerin pozitif emniyet kültürü inşa etmek için eyleme geçmesini sağlayacak resmi bir Karar (Resolution) çıkartılmasıdır. Dahası, organizasyonların bu kültürü ne kadar uyguladığının ICAO Evrensel Emniyet Gözetim Denetim Programı (USOAP) denetimlerine bir protokol sorusu olarak eklenmesi talep edilmektedir.

3. Devletler ve Düzenleyici Otoriteler Pozitif Emniyet Kültürü, Emniyet Yönetim Sistemlerinin temel kolaylaştırıcısı ve doğrudan Devletlerin sorumluluğundadır. Ulusal sivil havacılık otoritelerinin, ICAO Ek 19 (Annex 19) niyetine uygun, tutarlı düzenleyici davranışlar sergilemesi teşvik edilecektir. Benzer vizyona sahip uluslararası organizasyonlarla ortaklık kurularak, otoritelerle yapısal ve verimli diyaloglar geliştirilecektir.

4. Endüstri ve Üst Düzey Liderlik Havacılık şirketlerindeki üst düzey yöneticilerin emniyet kültürü söylemleri artık "gözlemlenebilir liderlik davranışlarına" dönüşmelidir. IFALPA, Emniyet Liderliği Şartı'nı (Safety Leadership Charter) güçlendirmek ve yetersiz kalan imzacılara yönelik mekanizmalar geliştirmek için IATA ile işbirliği yapacaktır. Liderlere yönelik, sahadan gerçek vaka analizleri ve ön saflarda çalışanların anlatılarını içeren seminerler düzenlenecektir. Bu bölümdeki en kritik adımlardan biri ise; IATA Operasyonel Emniyet Denetimi (IOSA) programına Pozitif Emniyet Kültürünün etkili uygulanmasına dair kriterlerin dâhil edilmesinin savunulmasıdır.

UYGULAMA VE GELECEK VİZYONU

Belirlenen bu stratejik hedefler, hazırlanan 24 aylık bir yol haritası (roadmap) dâhilinde aşamalı olarak hayata geçirilecektir. Bu süreç; yönetişim onayları, emniyet kültürü kurslarının verilmesi, savunuculuk ve müzakere eğitimleri ile ICAO Asamble Kararı (A43) yolunu kapsayan entegre bir eylem planından oluşmaktadır.

İşte IFALPA'nın 5 ana iş akışından (workstream) oluşan 24 aylık stratejik uygulama yol haritası:

1. Yönetişim ve Onay (Governance & Approval) [0-3. Aylar] Dönüşümün temelleri ilk üç ayda atılıyor. Stratejinin başarıya ulaşması için gerekli olan resmi onay süreçleri ve kurumsal yönetişim yapısının kurulması, projenin 0 ile 3. aylarını kapsayan başlangıç döneminde tamamlanacak şekilde planlanmış durumda.

2. Pozitif Emniyet Kültürü Kursları (PSC Courses) [0-24. Aylar] Eğitim, bu sürecin sadece bir parçası değil, aynı zamanda sürekli bir destekleyicisi. Yol haritasına göre, Pozitif Emniyet Kültürü Kursları 24 aylık sürecin tamamına (0'dan 24. aya kadar her aşamada) yayılmış tek iş akışıdır. Bu kurslar, kendi başına bir çözüm olmaktan ziyade, stratejinin diğer savunuculuk adımlarını destekleyen ve iş birliklerini kolaylaştıran temel araçlar olarak sahada kullanılacak.

3. Savunuculuk Eğitimleri (Advocacy Training) [4-18. Aylar] IFALPA, üye derneklerin ve pilotların düzenleyici otoriteler karşısında daha güçlü bir ses olmasını hedefliyor. Bu amaca yönelik Savunuculuk Eğitimleri, sürecin 4. ayında başlayıp 18. ayına kadar yoğun bir şekilde devam edecek. Bu sayede, sahadaki profesyonellerin emniyet konularını, yöneticiler ve otoriteler seviyesinde çok daha etkili bir şekilde dile getirmesi sağlanacak.

4. Müzakere Eğitimleri (Negotiation Training) [7-18. Aylar] Sistemi iyileştirmek için sadece savunmak yetmez, masada anlaşmaya varmak da gerekir. Şirket yönetimleri ve devlet otoriteleri ile emniyet kültürünü teşvik eden şartları oluşturmak için gereken Müzakere Eğitimleri, stratejinin 7. ayında devreye giriyor ve 18. aya kadar aralıksız sürdürülüyor.

5. ICAO Karar Yolu (ICAO Resolution Pathway) [13-24. Aylar] Stratejinin en büyük küresel hedeflerinden biri, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO) nezdinde kalıcı ve bağlayıcı standartlar oluşturmaktır. Yol haritasının ikinci yarısında, yani 13. aydan başlayarak 24. ayın sonuna kadar olan süreçte tüm odak ICAO Karar Yolu (Resolution Pathway) üzerinde olacaktır. Bu aşama, planlanan ICAO 43. Asamblesi'nde (A43) Pozitif Emniyet Kültürü hakkında resmi bir karar (Resolution) çıkartılması ve evrensel denetimlere (USOAP) dahil edilmesi hedefine giden stratejik yapı taşlarını oluşturmaktadır

Sonuç olarak; sivil havacılık endüstrisinin yarınlarını güvence altına alacak olan şey, daha fazla kural yazmak değil, mevcut kuralların ve emniyet bildirimlerinin misilleme korkusu olmadan işleyebileceği bir güven ekosistemi yaratmaktır. Bu ekosistem; pilotundan üst düzey yöneticisine, düzenleyici otoritesinden uluslararası politika yapıcılara kadar tüm havacılık dünyasının ortak sorumluluğudur. Liderlik davranışlarının değiştiği, çalışan haklarının korunduğu ve adil kültürün her aşamada benimsendiği bir havacılık sektörü, potansiyel kazaları henüz gerçekleşmeden önlemenin yegâne anahtarıdır.

Kaynak:

IFALPA. (April 2026). Strategic plan to develop positive safety culture.