ARAŞTIRMA (ABD) - "Önce Pilotum Sonra Kadın"

Bu makale, 2024 yılında Journal of Aviation/Aerospace Education & Research (Havacılık/Uzay Eğitim ve Araştırma Dergisi) yayın organında yayımlanan; Kimberly Perkins, Rachael H. Merola, Sourojit Ghosh ve Cecilia Aragon tarafından kaleme alınan araştırmaya dayanmaktadır.

Günümüzde kadınlar eğitimde ve iş gücünde tarihin en yüksek temsil oranlarına ulaşmış olsalar da, havacılık sektörü—özellikle de kokpit—bu ilerlemenin çok gerisinde kalmıştır. Şaşırtıcı bir gerçekle başlayalım: Amerika Birleşik Devletleri'nde uzun yol kamyon şoförleri, astronotlar, itfaiyeciler ve paleontologlar arasında kadın oranı, kadın havayolu kaptanlarından (sadece %3,6) çok daha yüksektir. Peki ama neden? Roketleri ve kamyonları uçaklardan daha cinsiyet nötr hale getirmeyi nasıl başardık?

Araştırmalar, sorunun kadınların havacılığa ilgi duymamasından kaynaklanmadığını gösteriyor. Sorunun temelinde, değiştirilmesi en zor olan şey yatıyor: Sektör kültürü.

İşte 1.000'den fazla profesyonel pilotla yapılan anket ve görüşmelerin ortaya koyduğu çarpıcı gerçekler ve çözüm yolları:

1. "Göstermelik Kota" (Tokenizm) ve Maskülen Varsayımlar

Havacılıkta "pilot" denildiğinde akla genellikle maskülen (erkeksi) özellikler (bağımsız, sert, A-tipi kişilik) gelmektedir. Kadın pilotlar ise bir "çifte açmaz" ile karşı karşıya kalırlar: Hem toplumsal kadın stereotiplerine uymaları beklenir hem de bu erkeksi pilot prototipine ayak uydurmaları gerekir.

Ankete katılan kadın pilotların %65'i kariyerleri boyunca "çeşitlilik kotası" (diversity hire) veya "vitrin mankeni" (token) olarak adlandırıldıklarını belirtmiştir. Bu kadınların %95'i bu durumdan ciddi şekilde rahatsızlık duymuştur. Kadın pilotlar liyakatleriyle değil, sadece cinsiyetleri yüzünden işe alındıkları önyargısıyla mücadele etmek zorunda bırakılmaktadır.

2. Düşmanca ve İyiliksever Cinsiyetçilik

Kadın pilotlar kokpitte iki tür cinsiyetçilikle karşılaşıyor:

• Açık/Düşmanca Cinsiyetçilik: "Kokpitte bir kadın, mutfakta bir kişi eksik demektir" veya "Uçak kullanmak yerine manken olmalısın" gibi doğrudan taciz içeren yorumlar.

• İyiliksever Cinsiyetçilik (Benevolent Sexism): Çoğu zaman iltifat veya korumacılık kisvesi altında yapılan, "Erkek gibi iniş yaptın, tebrikler" gibi kadının yetersiz olduğu imasını taşıyan örtülü ayrımcılıklar. Bu tür yorumlar, iyi niyetli görünse de kadınları alt statüde tutmaya hizmet etmektedir.

3. "Müttefiklik" Eksikliği ve Sessiz Kalan Çoğunluk

Araştırmanın en çarpıcı bulgularından biri, erkek pilotların bu soruna yaklaşımıdır. Uçuş güvertesindeki cinsiyet eşitsizliğini çözme konusunda ankete katılan erkek pilotların:

• %64'ü bu durumu kendi sorumlulukları olarak görmediklerini ve hiçbir şey yapmadıklarını belirtmiştir.

• Sadece %17'si aktif olarak bir şeyler yaptıklarını (müttefik olduklarını) ifade etmiştir.

Pek çok erkek pilot sorunun varlığını bile reddetmekte, "Liyakat esastır, kimseyi dışarıda tutmuyoruz" diyerek (gaslighting) mağdurların yaşadığı zorlukları geçersiz kılmaya çalışmaktadır. Erkeklerin çoğu müttefiklik yapmadığı için, toksik kültür değişmeden kalmakta; bu da yeni kadınların sektöre girmesini zorlaştırırken, mevcut kadın pilotların sektörden ayrılmasına (retention sorunu) yol açmaktadır.

Çözüm: Sistemsel (S-Frame) Bir Dönüşüm Şart

Mevcut durumda şirketler bu sorunu çözmek için genellikle "bilinçdışı önyargı eğitimleri" veriyor. Ancak araştırmalar, bu eğitimlerin işe yaramadığını, hatta bazen savunmacı bir tavır yaratarak durumu daha da kötüleştirdiğini gösteriyor.

Makale, bireysel çabalardan ziyade sistemsel çözümler öneriyor:

1. Duygusal Zeka ve İletişim Eğitimi: Psikolojik güvenlik, önyargı okuryazarlığı ve kişilerarası iletişim becerileri, bir pilotun daha ticari lisansını aldığı ilk günden itibaren müfredata eklenmelidir.

2. Liyakat Gibi Test Edilmeli: Tıpkı uçağı uçurma becerisi (stick-and-rudder) gibi, pilotların kokpitte Psikolojik Güvenlik yaratma becerileri de işe alımlarda ve yıllık tekrarlanan eğitimlerde test edilmelidir.

3. Sistematik Mentörlük: Kurumlar, erkek pilotlara nasıl "aktif müttefik" olabileceklerini öğreten eyleme dönüştürülebilir eğitimler vermelidir.

Özetle: Kokpitteki cinsiyet eşitsizliği sadece kadınların çözmesi gereken bir kadın sorunu değildir; bu bir havacılık kültürü sorunudur. Uçuş emniyeti ve sektörün geleceği için "Bu benim problemim değil" diyen %64'lük kesimin, "Gördüğün yerde müdahale et" diyen aktif müttefiklere dönüşmesi gerekmektedir.

**************

Kaynak:

Perkins, K., Merola, R. H., Ghosh, S., & Aragon, C. (2024). 'I’m a Pilot First, Female Second': Why Flight Deck Gender Imbalance Persists and the Case for Allyship. Journal of Aviation/Aerospace Education & Research, 33(2). DOI: https://doi.org/10.58940/2329-258X.2025