Havacılık Eğitiminde Honey-Mumford Öğrenme Stilleri

Ayça MUMKULE ERŞİPAL & Eray BECEREN – Anahtar Eğitim

1. Giriş

Havacılık endüstrisi, operasyonel mükemmelliğin, sarsılmaz güvenlik standartlarının ve disiplinler arası koordinasyonun en üst düzeyde gerektiği, dünyanın en karmaşık sosyo-teknik sistemlerinden biridir. Bu dinamik ortamda, insan faktörü (Human Factors) uçuş emniyetinin merkezinde yer almaktadır. Ticari havayolu taşımacılığında görev yapan pilotlar, kabin ekibi, teknik bakım personeli (teknisyenler/mühendisler) ve yer hizmetleri çalışanları (ramp, harekat, yolcu hizmetleri), sürekli değişen prosedürlere, teknolojik yeniliklere ve düzenleyici gerekliliklere uyum sağlamak zorundadır. Bu uyumun anahtarı ise etkin, sürekli ve ölçülebilir bir eğitim sürecidir.

Bu rapor, havacılık personelinin eğitiminden sorumlu eğiticilerin ("Train the Trainer" adaylarının) yetkinliklerini artırmak amacıyla, Peter Honey ve Alan Mumford'un Öğrenme Stilleri Modeli'ni (Eylemci, Yansıtıcı, Teorici, Pragmatist) merkeze alarak hazırlanmıştır. Raporun temel amacı, yetişkin eğitimi (androgoji) prensipleri çerçevesinde, farklı havacılık disiplinlerindeki personelin öğrenme tercihlerini analiz etmek, bu tercihlere uygun öğretim stratejileri geliştirmek ve karma sınıflarda eğitimin verimliliğini maksimize edecek yöntemleri detaylandırmaktır.

Araştırma, sadece teorik bilgileri aktarmakla kalmayıp, bu stillerin ekip kaynak yönetiminden (CRM) bakım prosedürlerine, acil durum tahliyelerinden apron güvenliğine kadar operasyonel süreçlere nasıl yansıdığını irdelemektedir. Eğitmenlerin, kendi baskın öğrenme stillerinin farkına vararak "stil esnekliği" (style flexibility) kazanmaları ve kursiyerlerin potansiyelini açığa çıkarmaları için gereken metodolojik altyapı, havacılık literatürü ve saha uygulamaları ışığında sunulmuştur.

2. Havacılık Eğitiminde Paradigma Değişimi ve Eğitici Rolü

2.1. Geleneksel Eğitimden Yetkinlik Bazlı Eğitime Geçiş

Havacılık eğitimi, tarihsel kökleri itibarıyla askeri disipline dayalı, prosedür odaklı ve standartlaştırılmış bir yapıdan gelmektedir. Geçmişte eğitim, bilginin "usta"dan (eğitmen) "çırağa" (kursiyer) tek yönlü aktarımı olarak görülürken, günümüzde bu yaklaşım köklü bir değişim geçirmiştir. Modern havacılık eğitimi, Kanıta Dayalı Eğitim (Evidence-Based Training - EBT) ve Yetkinlik Bazlı Eğitim ve Değerlendirme (Competency-Based Training and Assessment - CBTA) modellerine evrilmiştir. Bu yeni paradigmada odak noktası, sadece "ne bilindiği" değil, bilginin operasyonel ortamda "nasıl uygulandığı" ve "nasıl davranıldığı"dır.

Eğitici artık sadece bir "Bilgi Uzmanı" (Subject Matter Expert - SME) değil, aynı zamanda bir "Öğrenme Kolaylaştırıcısı"dır (Facilitator). Eğiticinin görevi, kursiyerin mevcut bilgi ve deneyimini açığa çıkarmak, hatalardan ders çıkarılmasını sağlayan güvenli bir ortam yaratmak ve öğrenme sürecine rehberlik etmektir. İşte bu noktada, kursiyerin bilgiyi nasıl işlediğini, nasıl içselleştirdiğini ve nasıl geri çağırdığını anlamak kritik hale gelir. Honey ve Mumford'un modeli, eğiticilere bu "kara kutu"yu çözmek için pratik bir anahtar sunar.

2.2. Androgoji: Havacılık Personeli Nasıl Öğrenir?

Havacılık personeli, tanımı gereği yetişkin bireylerden oluşur. Malcolm Knowles'un "Androgoji" (Yetişkin Eğitimi Bilimi) teorisi, bu grubun eğitim tasarımında temel teşkil eder. Pedagoji (çocuk eğitimi) ile Androgoji arasındaki farklar, havacılık eğitiminin başarısını doğrudan etkiler.

Tablo 1: Pedagoji ve Androgoji Arasındaki Farkların Havacılık Eğitimine Yansımaları 

Özellik	Pedagoji (Çocuk Eğitimi)	Androgoji (Yetişkin/Havacılık Eğitimi)	Havacılık Bağlamında Uygulama Örneği
Benlik Algısı	Bağımlı. Öğretmenin yönlendirmesine muhtaçtır.	Bağımsız ve Öz-yönelimli. Kendi öğrenme sürecini yönetmek ister.	Kaptan pilotlar, simülatörde "hocanın" sürekli müdahale etmesindense, hatayı kendisinin fark edip düzeltmesini tercih eder.
Deneyim	Deneyimi azdır. Deneyim, öğretmenden gelir.	Zengin bir deneyim havuzuna sahiptir. Deneyim, öğrenme kaynağıdır.	Bakım teknisyenlerinin geçmişte karşılaştıkları arızalar, sınıftaki vaka analizlerinin (case study) temelini oluşturmalıdır.
Öğrenmeye Hazır Bulunuşluk	Biyolojik gelişime ve müfredata bağlıdır.	Sosyal rollere ve mesleki ihtiyaçlara bağlıdır.	Bir kabin memuru, "Amir" olacağı zaman liderlik eğitimine en yüksek ilgiyi gösterir.
Öğrenme Yönelimi	Konu merkezlidir (Matematik, Tarih vb.).	Problem ve Performans merkezlidir.	"Aerodinamik Kuralları" yerine "Buzlanma Şartlarında Nasıl Kalkış Yapılır?" konusunun işlenmesi (Pragmatist yaklaşım).
Motivasyon	Dışsal (Notlar, ebeveyn baskısı).	İçsel (Mesleki tatmin, kariyer, güvenlik bilinci).	Pilotların motivasyonu, lisanslarını korumak (dışsal) kadar, "iyi ve emniyetli pilot" olarak bilinmek (içsel) arzusudur.

Havacılık eğitmenleri için en büyük zorluk, yüksek egoya, statüye ve deneyime sahip (örneğin 20 yıllık bir kaptan veya baş teknisyen) personeli eğitirken, onların deneyimlerine saygı duymakla birlikte, yanlış yerleşmiş alışkanlıkları (negative transfer) değiştirmektir. Honey-Mumford modeli, bu direnci kırmak için eğitimi kişiselleştirme imkanı sunar.

3. Teorik Çerçeve: Honey ve Mumford Öğrenme Stilleri Modeli

Peter Honey ve Alan Mumford, David Kolb'un "Deneyimsel Öğrenme Döngüsü"nü (Experiential Learning Cycle) temel alarak, iş dünyası ve mesleki eğitimler için daha anlaşılır ve uygulanabilir bir model geliştirmişlerdir. Kolb'un modelindeki dört aşama (Somut Deneyim, Yansıtıcı Gözlem, Soyut Kavramsallaştırma, Aktif Deneme), Honey ve Mumford tarafından dört öğrenme stiline dönüştürülmüştür: Eylemci, Yansıtıcı, Teorici ve Pragmatist.

Araştırmacılar, ideal öğrenmenin bu dört aşamanın tamamlanmasıyla gerçekleştiğini, ancak bireylerin genellikle bir veya iki stilde daha baskın olduğunu belirtmektedir. Havacılık gibi yüksek riskli sektörlerde amaç, personelin sadece kendi baskın stilinde kalması değil, durumsal farkındalık gereği döngüyü tamamlayabilmesidir.

 

3.1. Eylemciler (Activists)

Motto: "Bir deneyelim ve görelim." / "Burada ve şimdi."

• Özellikleri: Açık fikirli, enerjik ve heveslidirler. Yeni deneyimlere balıklama atlarlar. Sonuçları daha sonra düşünürler. Grup çalışmalarında merkezi rol oynamayı, tartışmaları yönetmeyi severler. Rutin işlerden, uzun açıklamalardan ve tek başına çalışmaktan sıkılırlar.

• Havacılıktaki Yeri: Eylemciler, kriz yönetimi ve acil durum müdahalelerinde öne çıkarlar. Simülatör eğitimleri, yangın tatbikatları ve "role-play" (rol yapma) aktiviteleri onlar için ideal öğrenme ortamlarıdır.

• Aşırı Baskın Olursa Risk: Prosedürleri okumadan işe başlama, kontrol listelerini (checklist) atlama veya aceleci karar verme (impulsivity) eğilimi gösterebilirler. Bu, havacılıkta "hazardous attitude" (tehlikeli tutum) olarak kabul edilen "dürtüsellik" ile örtüşebilir.

  
  

3.2. Yansıtıcılar (Reflectors)

Motto: "Karar vermeden önce tüm verileri incelemeliyim." / "Bekle, Düşün ve Gözlemle."

• Özellikleri: Olayları bir adım geriden izlemeyi tercih ederler. Veri toplar, farklı açılardan analiz eder ve harekete geçmeden önce uzun süre düşünürler. Toplantılarda genellikle sessiz kalıp en sonda konuşurlar. Acele ettirilmekten ve spot ışıkları altında olmaktan hoşlanmazlar.

• Havacılıktaki Yeri: Durumsal farkındalığı (SA - Situational Awareness) en yüksek gruptur. Kokpitte göstergeleri izleme (monitoring), bakımda arıza geçmişini (logbook) inceleme veya kaza raporlarını analiz etme konularında çok başarılıdırlar.

• Aşırı Baskın Olursa Risk: Karar verme sürecinin aşırı uzaması (analysis paralysis). Özellikle son yaklaşma veya motor arızası gibi zaman-kritik durumlarda eyleme geçmekte gecikebilirler.

3.3. Teoriciler (Theorists)

Motto: "Bunun arkasındaki mantık ne?" / "Sistem nasıl çalışıyor?"

• Özellikleri: Mantıksal, rasyonel ve objektiftirler. Gözlemleri karmaşık ama sağlam teorilere dönüştürürler. Disiplinli ve analitiktirler. Duygusal yaklaşımlardan, belirsizlikten ve sistemsiz işlerden rahatsız olurlar. "Bu mantıklı mı?" sorusu temel filtreleridir.

• Havacılıktaki Yeri: Uçak sistem bilgisi, aerodinamik, meteoroloji ve havacılık hukuku gibi konularda üstün başarı gösterirler. Prosedürlerin "neden" var olduğunu sorgular ve ikna olduklarında bunlara en sadık kalan gruptur.

• Aşırı Baskın Olursa Risk: Gerçek hayatın belirsizliği ile başa çıkmakta zorlanabilirler. "Kitapta böyle yazmıyordu" diyerek esnek davranmaları gereken durumlarda (örneğin beklenmedik bir yolcu sorunu veya tanımlanmamış bir arıza) donup kalabilirler.

 

3.4. Pragmatistler (Pragmatists)

Motto: "Bu işime yarar mı?" / "Pratikte nasıl uygulanır?"

• Özellikleri: Fikirleri, teorileri ve teknikleri gerçek dünyada denemek isterler. Problem çözücüdürler. "Eğer işliyorsa, iyidir" felsefesine sahiptirler. Soyut tartışmalardan ve akademik teorilerden çabuk sıkılırlar. Eğitimden hemen sonra işlerinde kullanabilecekleri "araçlar ve yöntemler" isterler.

• Havacılıktaki Yeri: Operasyonel verimlilik odaklıdırlar. Arıza giderme (troubleshooting), en kısa rotayı hesaplama veya yer operasyonunda uçağı zamanında kaldırma konularında motivasyonları yüksektir.

• Aşırı Baskın Olursa Risk: İşi bitirmek (get the job done) adına "kısa yollara" (shortcuts) sapabilirler. Teorik altyapıyı önemsemeyip, pratik olmak adına "deneme-yanılma" yoluna gidebilirler, bu da emniyet ihlallerine yol açabilir.

4. Havacılık Personel Gruplarına Göre Öğrenme Profilleri ve Eğitim Stratejileri

Havacılıkta "Train the Trainer" kursu alan bir eğitmen, sınıfında homojen (sadece pilotlar) veya heterojen (pilot, teknisyen ve dispeçer karışık) bir grupla karşılaşabilir. Aşağıdaki analiz, her bir meslek grubunun baskın eğilimlerini ve onlara yönelik özel stratejileri detaylandırmaktadır.

4.1. Pilotlar (Flight Crew)

Pilotlar, eğitimleri boyunca yoğun teorik bilgi (Teorici) ile yüksek düzeyde psikomotor beceri ve hızlı karar verme (Eylemci/Pragmatist) süreçlerinden geçerler. Araştırmalar, pilotların genellikle Pragmatist ve Teorici özelliklerinin yüksek olduğunu, ancak simülatör deneyimleriyle Eylemci yönlerinin de geliştiğini göstermektedir. Türk sivil havacılığına baktığımızda, kültürel zekanın ve güç mesafesinin algılanması konusu da dikkat çekicidir.  Tüm bu hususların etkisiyle, özellikle mesleğin ilk yıllarında “ustaları gözlemlemek ve usta-çırak ilişkisinin öğrenmeye katkısı” Yansıtıcı stili de öne çıkarmaktadır.

• Eğitim İhtiyaçları: Pilotlar, öğrendikleri bilginin uçuş emniyetine ve operasyona doğrudan katkısını görmek isterler (Pragmatist). Aynı zamanda, uçağın karmaşık sistemlerinin mantığını anlamadan prosedürü uygulamak istemezler (teorici).

• Eğitmen İçin Strateji (Train the Trainer İpucu):

  • Senaryo Tabanlı Eğitim (SBT): Pilot eğitiminin altın standardıdır. Gerçekçi bir uçuş senaryosu (LOFT - Line Oriented Flight Training) kurgulayın. Bu, Pragmatistleri ve Eylemcileri tatmin eder.

  • Brifing ve Debriefing: Senaryo öncesi teknik brifing teoricileri; senaryo sonrası detaylı analiz (debriefing) ise Yansıtıcıları besler.

  • "Neden" Sorusuna Hazır Olun: Pilotlar, özellikle yeni bir prosedür öğretilirken "Neden değiştiriyoruz?" diye sorar. Eğitmen, verilerle ve mantıksal gerekçelerle (teorici ve pragmatist) cevap vermelidir.

    
    

4.2. Kabin Ekibi (Cabin Crew)

Kabin memurları, "Emniyet" (Safety) ve "Hizmet" (Service) olmak üzere iki şapka takarlar. Emniyet eğitimleri katı prosedürlere (teorici/Pragmatist), hizmet ise sosyal zeka ve anlık uyuma (Eylemci) dayanır. Sektör analizleri, kabin ekiplerinde sosyal etkileşimi seven Eylemci stilin yaygın olduğunu göstermektedir.

• Eğitim İhtiyaçları: Hareketli, interaktif ve görsel ağırlıklı eğitimleri tercih ederler. Uzun mevzuat okumaları (Hava Hukuku vb.) bu grupta motivasyon düşüklüğü yaratabilir.

• Eğitmen İçin Strateji:

  • Mock-up (Maket) Eğitimleri: Uçak maketi içinde yapılan yangın, tahliye ve ilk yardım tatbikatları, Eylemci doğalarına tam uyar.

  • Vaka Analizleri (Case Studies): CRM eğitimlerinde, yaşanmış bir kazayı (örneğin iletişimsizlik nedeniyle olan bir kaza) videodan izletip grup tartışması yaptırmak, Yansıtıcı özelliklerini geliştirmek için kritiktir.

  • Rol Yapma (Role-Play): Zor yolcu yönetimi gibi konularda, bir kişinin yolcu diğerinin memur olduğu canlandırmalar çok etkilidir.

4.3. Hava Aracı Bakım Personeli (Aircraft Maintenance Technicians - AMT)

Bakım personeli, işin doğası gereği neden-sonuç ilişkisine dayalı bir dünyaya sahiptir. Arıza tespiti (troubleshooting) analitik bir süreçtir (teorici/Yansıtıcı), ancak onarım işlemi el becerisi ve pratiklik gerektirir (Pragmatist/Eylemci). Hata toleransının olmaması, bu grubu prosedürel disipline (teorici) iter.

• Eğitim İhtiyaçları: Soyut teorilerden ziyade, sistemin çalışma prensibini ve arızanın kaynağını bulmaya yarayan şemaları (schematics) severler. "Deneme-yanılma" yönteminin maliyetli ve tehlikeli olduğu bu alanda, sistematik yaklaşım öğretilmelidir. Sahada (On-the-Job Training - OJT) öğrenmeyi tercih ederler.

• Eğitmen İçin Strateji:

  • Sanal ve Artırılmış Gerçeklik (VR/AR): Motoru sökmeden içini görebilecekleri teknolojiler, hem teorici (yapıyı anlama) hem de Eylemci (etkileşim) yönlerini tatmin eder.

  • Sorun Çözme Akışları: Arıza giderme eğitimlerinde, teknisyeni hemen "parça değiştirmeye" (Pragmatist refleks) değil, önce "arıza ağacını (fault tree) izlemeye" (teorici/Yansıtıcı) yönlendirin.

  • Tehlike Vurgusu: Eylemci/Pragmatist eğilimli teknisyenlerin "kısa yol" kullanma riskine karşı, yaşanmış bakım hatası kazalarını analiz ettirin (Yansıtıcı).

 

4.4. Yer Hizmetleri ve Destek Personeli (Ground Handling & Dispatch)

Ramp çalışanları, harekat memurları ve dispeçerler, genellikle yoğun zaman baskısı (turnaround time) altında çalışırlar. Bu ortam Eylemci ve Pragmatist stilleri güçlendirir. Ancak Dispeçerler (Uçuş Harekat Uzmanları), planlama, yakıt hesabı ve meteoroloji analizi yaptıkları için güçlü teorici ve Yansıtıcı özelliklere sahip olmalıdır.

• Eğitim İhtiyaçları: Ramp personeli için sınıf içi teorik eğitimler (teorici) genellikle sıkıcıdır; onlar sahada (On-the-Job Training - OJT) öğrenmeyi tercih ederler. Dispeçerler ise masa başı simülasyonları ve planlama senaryolarını severler.

• Eğitmen İçin Strateji:

  • Görsel ve Kinestetik Araçlar: Ramp eğitimlerinde, uçağın etrafında dönen operasyonu anlatan videolar veya 3D modeller kullanın. Yükleme planlarını (Loadsheet) teorik anlatmak yerine, tablet üzerinde pratik yaptırın.

  • Sonuç Odaklılık: Yer hizmetlerinde yapılan bir hatanın (örn. yanlış yükleme) uçağın dengesini (Center of Gravity) nasıl bozduğunu gösteren somut örnekler verin. Bu, Pragmatistlerin teoriyi ciddiye almasını sağlar.

5. Kritik Başarı Faktörleri: Havacılıkta "Stil Esnekliği" (Versatility)

Havacılıkta nihai hedef, personelin "benim stilim bu, ben böyleyim" demesi değil, duruma uygun stili seçebilmesidir. Buna Stil Esnekliği denir.

• Bir kaptan pilot, acil durumda Eylemci (hızlı karar), seyir esnasında Yansıtıcı (sistemleri izleme), sistem arızasında teorici (kitaba bakma) ve yakıt yönetiminde Pragmatist (verimlilik) olabilmelidir.

• Eğitimlerin amacı, personelin zayıf olduğu stilleri güçlendirmektir ("Stretching"). Eylemci bir pilota sabırla analiz yapmayı, Yansıtıcı bir pilota ise kriz anında inisiyatif almayı (assertiveness) öğretmek CRM eğitiminin temelidir.

6. Sonuç ve Öneriler

Ticari havayolu şirketlerinde "Eğiticinin Eğitimi", basit bir sunum becerileri kursu değildir. Bu, operasyonel emniyeti ve verimliliği doğrudan etkileyen stratejik bir süreçtir. Honey ve Mumford'un modeli, bu süreçte insan faktörünü anlamak için güçlü bir şablon sunar.

Öneriler:

1. Envanter Kullanımı: Eğitmen adaylarına ve mümkünse kritik personele (Pilot/Teknik) LSQ (Learning Styles Questionnaire) uygulayarak farkındalık yaratın. Eğiticinin Eğitiminde bu yöntem kullanılıyor.

2. Müfredat Revizyonu: Mevcut eğitim materyallerinizi (slaytlar, el kitapları) gözden geçirin. Sadece metin ağırlıklıysa (teorici), içine video (Eylemci), vaka analizi (Yansıtıcı) ve iş başı uygulamaları (Pragmatist) ekleyin.

3. Geri Bildirim Kültürü: Debriefing seanslarını öğrenme stillerine göre özelleştirin. Eylemciye net sonuç, Yansıtıcıya kendi analizini yapma fırsatı verin.

4. Emniyet Kültürü ile Bağlantı: Farklı stillerin emniyet üzerindeki etkilerini (örn. Eylemci aceleciliği vs. Yansıtıcı yavaşlığı) CRM ve İnsan Faktörleri eğitimlerinde açıkça işleyin.

Bu rapor, eğitmen adaylarınıza dağıtılacak ders notlarının, sunumların ve atölye çalışmalarının temelini oluşturacak derinlikte ve kapsamdadır. Unutulmamalıdır ki, en iyi havacılık eğitimi, kokpitteki, kabindeki veya aprondaki her bireye "kendi dilinde" hitap edebilen eğitimdir.

Tablo 3: Özet - Havacılık Personeli ve Öğrenme Stilleri Matrisi

Meslek Grubu	Baskın Eğilimler	İdeal Eğitim Yöntemleri	Dikkat Edilmesi Gereken Riskler
Pilot	Yansıtan / Teorici / Eylemci	Simülatör (SBT), Vaka Analizi, CBT (Bilgisayar Tabanlı Eğitim).	Aşırı özgüven, teoriyi pratikte esnetme, "simulator check" stresi.
Kabin Ekibi	Eylemci / Yansıtıcı (Sosyal)	Rol Yapma (Role-Play), Mock-up Tatbikatları, Video Analizi.	Mevzuat/Teori sıkıcılığı, acil durumda donup kalma (Yansıtıcılar için).
Bakım (AMT)	Teorici / Pragmatist	Şema Analizi, VR/AR, İş Başı Eğitimi (OJT), Hata Senaryoları.	"Kestirme yol" (Shortcuts) kullanma, dokümantasyonu atlama.
Yer Hizmetleri	Eylemci / Pragmatist	OJT, Görsel Materyaller, Sahada Uygulama.	Güvenlik kurallarını "teorik" bulup önemsememe, acelecilik.
Eğitmen (Trainer)	İdeal olan: Dengeli (All-Rounder)	Fasilitasyon, Soru-Cevap, Grup Yönetimi.	Kendi stiline hapsolma, diğer stilleri ihmal etme.

Kaynaklar:

1. Honey and Mumford's Learning Styles - BusinessBalls, erişim tarihi Ocak 19, 2026, https://www.businessballs.com/self-awareness/honey-and-mumfords-learning-styles/

2. Honey & Mumford Learning Styles, totally explained [with theory diagram], erişim tarihi Ocak 19, 2026, https://www.bitesizelearning.co.uk/resources/honey-mumford-learning-styles

3. Understand Adult Learning Principles And Improve Your Crew Training - Aviation eLearning, erişim tarihi Ocak 19, 2026, https://ael.aero/2021/12/07/understand-adult-learning-principles-and-improve-your-crew-training/

4. The Honey and Mumford Learning Cycle | MTD Training, erişim tarihi Ocak 19, 2026, https://www.mtdtraining.com/blog/honey-and-mumford-learning-cycle.htm

5. Types of Aviation eLearning to Watch in 2024 - Mitr Learning and Media Pvt Ltd, erişim tarihi Ocak 19, 2026, https://www.mitrmedia.com/resources/blogs/types-of-aviation-elearning-to-watch-in-2024/