Kokpitte Beklenmeyeni Yönetmek: İrkilme ve Şaşkınlık Anlarında "Reset" Metodu

Bu yazı, Daan Vlaskamp, Annemarie Landman, Jeroen van Rooij ve James Blundell tarafından hazırlanan ve Elsevier'in International Journal of Industrial Ergonomics (2025) dergisinde yayımlanan güncel bir araştırmadan derlenmiştir

Günümüz sivil havacılığında güvenlik standartlarının ulaştığı yüksek seviye, pilotlarda doğal olarak "her şeyin normal gideceği" yönünde bilinçdışı bir beklenti yaratır. Ancak işler nadiren de olsa ters gittiğinde, bu durum genellikle aniden gerçekleşir ve pilotları, uçuş güvenliğini doğrudan tehdit edebilen iki temel psikolojik tepkiyle baş başa bırakır: İrkilme (Startle) ve Şaşkınlık (Surprise).

Bu iki kavram havacılıkta sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da aslında farklıdır. İrkilme; uçağa yıldırım çarpması gibi ani ve şiddetli bir uyarana karşı verilen çok hızlı, istemsiz ve fiziksel bir reflekstir. Şaşkınlık ise; örneğin otopilotun beklenmedik bir tepki vermesi gibi durumlarda, pilotun zihinsel beklentileri ile çevresel gerçeklik uyuşmadığında ortaya çıkan bilişsel-duygusal bir durumdur. İkisi bir araya geldiğinde durumsal farkındalığın (Situational Awareness) kaybolmasına, tünel vizyonuna, karar alma mekanizmalarının bozulmasına ve nihayetinde "bilişsel kilitlenmeye" yol açabilir.

Bilişsel Kilitlenmeyi Kırmak: "Reset" Metodu

Uçuş ekiplerinin bu ani stres faktörleriyle başa çıkabilmesi için araştırmacılar ve havayolu şirketleri özel yöntemler geliştirmektedir. Sivil havacılıkta giderek daha fazla benimsenen "Reset (Sıfırlama) Metodu", pilotların acil durumlarda yanlış ve aceleci kararlar almasını önlemeyi amaçlayan 5 adımlı bir zihinsel yönetim tekniğidir:

1. "Reset" Yapılacağını Duyurmak: Ekip arkadaşına durumu ve uygulanacak metodu sesli olarak bildirmek.

2. Fiziksel Mesafe Almak: Herhangi bir göstergeye veya soruna kilitlenmeyi (tünel vizyonu) önlemek için geriye yaslanarak fiziksel olarak uzaklaşmak.

3. Nefes Almak: Diyafram nefesi alarak fizyolojik stresi düşürmek.

4. Kasları Gevşetmek: Omuz ve kol kaslarını önce kasıp sonra gevşeterek fiziksel gerginliği atmak.

5. Meslektaşını Kontrol Etmek: Kokpitteki diğer pilotun zihinsel ve fiziksel durumunu (Ekip Kaynak Yönetimi - CRM kapsamında) gözlemlemek.

Metot Gerçekten İşe Yarıyor Mu?

Araştırma kapsamında ankete katılan 239 ticari havayolu pilotunun %91'i uçuş operasyonlarında irkilme veya şaşkınlık yaşadığını belirtmiştir. Reset metodunu uygulayan pilotlar, tekniğin özellikle stres seviyelerini düşürmede ve duruma müdahale güvenini artırmada oldukça etkili olduğunu vurgulamışlardır. Eğitim alan pilotların %89'u, bu metot sayesinde beklenmedik olaylara karşı kendilerini daha hazırlıklı hissettiklerini ifade etmiştir.

İlginç bir detay olarak; kriz anlarında pilotların en çok başvurduğu adımların "meslektaşı kontrol etmek" ve "derin nefes almak" olduğu görülmüştür. Bu durum, CRM kültürünün kokpitte ne kadar güçlü bir şekilde yerleştiğinin önemli bir göstergesidir.

"İrkilme Paradoksu" ve Harekete Geçme Dürtüsü

Araştırmanın ortaya koyduğu en çarpıcı bulgulardan biri ise "İrkilme Paradoksu" (Startle Paradox) adı verilen durumdur. Pilotlar, şiddetli sarsıntı veya ani irtifa kaybı (upset recovery) gibi en çok irkilme yaratan yüksek stresli senaryolarda bu metodu uygulamakta zorlandıklarını belirtmişlerdir.

Paradoks tam da burada yatmaktadır: Reset metodu, durumun vahameti nedeniyle en çok fayda sağlayacağı anlarda pilotlar tarafından uygulanması en zor olan metottur. Çünkü insan doğası gereği, pilotlar yoğun bir tehdit anında metodun adımlarını atlayarak "hemen harekete geçme" ve anlık sezgisel kararlar alma dürtüsü (savaş ya da kaç) hissederler. Ancak araştırmacılar, asıl bu panik anlarında birkaç saniye durup durumu rasyonel şekilde analiz etmenin hayati önem taşıdığını belirtmektedir.

Geleceğe Bakış

Araştırmanın sonucunda, mevcut "Reset" metodunun acil durum prosedürlerine daha kolay entegre edilebilmesi için sadeleştirilmesi (örneğin sadece duyuru yapma, nefes alma ve meslektaşı kontrol etme şeklinde 3 adıma indirilmesi) önerilmektedir. Unutulmamalıdır ki, 35.000 fitte güvenlik sadece uçağın sistemlerine değil, bu sistemleri yöneten insan zihninin ne kadar berrak olduğuna bağlıdır.

Kaynak:

Vlaskamp, D., Landman, A., van Rooij, J., & Blundell, J. (2025). Recovery from startle and surprise: A survey of airline pilots’ operational experience using a startle and surprise management method. International Journal of Industrial Ergonomics, 107, 103733.