Havacılıkta Yetişkin Eğitiminde Felsefeler

Ayça Mumkule & Eray Beceren - Anahtar Eğitim

Havacılık, insan hayatını doğrudan etkileyen, yüksek riskli ve katı regülasyonlara tabi bir alandır. Bu alanda çalışan profesyonellerin yetiştirilmesi ise, geleneksel pedagojik yaklaşımların ötesine geçen, yetişkin öğrenme prensiplerini (andragoji) merkeze alan özel bir eğitim anlayışı gerektirir. Bu makale, havacılık eğitimini şekillendiren altı temel eğitim felsefesini (Liberal, Davranışçı, Hümanist, İlerlemecilik, Eleştirel-Dönüştürücü ve Radikal Felsefe) derinlemesine inceleyerek, her birinin havacılık uygulamalarındaki somut karşılıklarını, güçlü yönlerini ve potansiyel risklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Modern havacılık eğitiminin, bu felsefeler arasında stratejik bir denge kurarak, hem standartlara uyumu hem de karmaşık durumlarda emniyetli karar verebilme yetkinliğini geliştirmesi gerektiği tezini savunmaktadır.

1. Liberal Felsefe: Standardizasyonun Temel Taşı

Liberal eğitim felsefesi, havacılık eğitiminin omurgasını oluşturur. Bu yaklaşım, bilgiyi nesnel, evrensel ve aktarılabilir kabul eder. Temel felsefi sorusu “Bilgi nedir ve kim bilir?”dir. Akıl, en güvenilir öğrenme aracı olarak görülür ve uzmanlık hiyerarşisi doğal karşılanır. Eğitimin amacı, bireyi endüstri standartlarına ve regülasyonlara uygun bir profesyonel haline getirmektir.

Havacılıktaki Somut Karşılıkları:

• Type Rating Ground School: Uçağa özgü sistem bilgisinin standart müfredatla aktarıldığı temel eğitim.

• Regülasyon ve Mevzuat Eğitimleri: JAA, EASA, FAA veya SHGM kurallarının öğretildiği, değişmez doğrulara dayalı eğitimler.

• FCOM (Flight Crew Operating Manual) / QRH (Quick Reference Handbook) / OM (Operations Manual) Yapıları: Standart prosedürlerin yazılı olduğu, mutlak başvuru kaynakları.

• Bilgi Sınavları (Knowledge Tests): Nesnel, çoğunlukla çoktan seçmeli, doğru cevabı tek olan değerlendirmeler.

Gücü ve Değeri: Liberal felsefe, havacılık gibi küresel bir sektörde hayati öneme sahip standartlaşmayı sağlar. Tüm pilotların, teknisyenlerin ve diğer personelin aynı temel bilgiyi aldığından emin olunur. Bu, regülasyon uyumu için zorunludur ve sektör genelinde terminoloji ve kavramsal netlik yaratır. Bir pilotun temel aerodinamik bilgisi dünyanın neresinde olursa olsun aynıdır.

Kör Noktası ve Riskleri: Ancak, bu yaklaşım tek başına yetersiz kalabilir. Ezber ve itaat kültürü üretebilir; öğreneni pasif bir bilgi alıcısı konumuna indirger. Bağlam ve karar süreçlerini geri plana itme riski taşır. Örneğin, bir acil durum prosedürünü ezbere bilmek, o prosedürün neden o şekilde yazıldığını veya olağan dışı koşullarda nasıl uyarlanabileceğini anlamamak anlamına gelebilir. En büyük riski, deneyimi “ikincil” bir unsur olarak görmesidir.

Teşhis Cümlesi: Bu felsefenin aşırı vurgulandığı bir ortamda duyulabilecek tipik ifade, “Bunu böyle yapıyoruz çünkü kitapta böyle yazıyor.” şeklindedir. Bu ifade, eleştirel düşünce ve bağlamsal uyarlamanın önünü tıkayabilir.

2. Davranışçı Felsefe: Ölçülebilir ve Tutarlı Davranış Üretimi

Davranışçı felsefe, öğrenmeyi gözlemlenebilir davranış değişikliği olarak tanımlar. Temel sorusu “İstenen davranış nasıl üretilir?” şeklindedir. İçsel bilişsel süreçler ölçülemez ve bu nedenle ikincil görülür. Öğrenme, doğru davranışın tekrarı, pekiştirilmesi ve hataların düzeltilmesi yoluyla gerçekleşir. Hata, düzeltilmesi gereken bir sapma olarak kabul edilir.

Havacılıktaki Somut Karşılıkları:

• Skill Test / Proficiency Check: Performansın önceden belirlenmiş, gözlemlenebilir kriterlere göre (kontrol listeleriyle) değerlendirildiği uçuş testleri.

• SOP (Standart Operasyon Prosedürleri) ve Call-Out Standardizasyonu: Her durumda aynı şekilde tekrarlanması beklenen sözlü ve fiziksel davranışlar.

• Pass / Fail Değerlendirmeleri: Net, objektif, davranışa dayalı geçme/kalma sistemleri.

• Prosedür Tekrarı: Simülatör ve line eğitimlerinde davranışın otomatikleştirilmesi için yapılan tekrarlar.

Gücü ve Değeri: Bu felsefe, yüksek riskli sistemlerde hayati önem taşıyan tutarlılığı garanti eder. Bir pilotun acil durumda yapması gereken ilk üç hareket, kültürü veya deneyiminden bağımsız olarak aynı olmalıdır. Davranışların ölçülebilir olması, değerlendirmeyi ve denetimi kolaylaştırır. Uçuş kontrol listeleri bu felsefenin en somut başarı örneklerindendir.

Kör Noktası ve Riskleri: Davranışçı yaklaşım, en büyük zayıflığı olan “Neden?” sorusunu dışlar. Öğrenen, davranışın arkasındaki mantığı anlamadan hareket eder. Bu, karmaşık, beklenmedik veya prosedürde olmayan durumlarda yetersiz kalmasına yol açabilir. Ayrıca öğreneni pasifleştirme eğilimindedir; sadece isteneni yapan bir operatör konumuna sokar.

Teşhis Cümlesi:Bu yaklaşımın sınırlarına işaret eden ifade, “Doğru yaptıysan geçersin, yanlış yaptıysan kalırsın.” şeklindedir. Bu, sürecin özünü (anlamayı) değil, sadece çıktıyı (davranışı) önemser.

3. Hümanist Felsefe: Psikolojik Güvenlik ve Anlam Arayışı

Hümanist felsefe, öğreneni merkeze alır. Temel sorusu, “İnsan nasıl ve ne zaman öğrenmek ister?” dir. Bu yaklaşıma göre insan öz-yönelimlidir; öğrenme bir anlam üretme sürecidir. Deneyim en değerli öğrenme kaynağıdır ve güven ortamı öğrenmenin ön koşuludur.

Havacılıktaki Somut Karşılıkları:

• Andragojik (Knowles) Yaklaşımı: Yetişkin öğrenenlerin özerkliğini, deneyimini ve ihtiyaç odaklılığını vurgulayan eğitim tasarımı.

• Facilitator (Kolaylaştırıcı) Eğitmen Rolü: Mutlak otorite figürü olmaktan çok, öğrenme sürecini yöneten ve destekleyen eğitmen modeli.

• Debriefing ve Refleksiyon: Simülatör veya uçuş sonrası, hataların cezalandırılmadan, güvenli bir ortamda analiz edildiği ve deneyimlerin paylaşıldığı seanslar.

• CRM’in (Crew Resource Management) İnsani Boyutu: İletişim, takım çalışması, liderlik ve psikolojik faktörlere odaklanan eğitimler.

Gücü ve Değeri: Hümanist felsefe, yüksek katılım ve içsel motivasyon sağlar. Öğrenenin aktif olmasını teşvik eder. Oluşturduğu psikolojik güvenlik ortamı, hataların saklanmak yerine rapor edilmesine ve öğrenilmesine olanak tanır. Bu da derin ve kalıcı öğrenmeyi mümkün kılar.

Kör Noktası ve Riskleri: Ancak, yapı ve standartlar konusunda zayıf kalabilir. Yapı zayıflarsa standartlar erime riski taşır. Aşırı göreliliğe kayarak “Herkesin doğrusu” algısı yaratabilir. Havacılıkta bazı durumlarda tek bir doğru prosedür vardır ve bu demokratik bir oylamayla değiştirilemez.

Teşhis Cümlesi: Bu yaklaşımın kontrolsüz uygulandığı bir debriefing’te duyulabilecek “Burada doğru-yanlış yok, herkes deneyimini paylaşsın.” ifadesi, kritik bir hatanın teknik analizini yapmaktan kaçınma ve standartları gevşetme riski taşır.

4. İlerlemecilik (Progressive) Felsefe: Değişime ve Belirsizliğe Hazırlık

İlerlemeciliğe göre bilgi sabit ve mutlak değildir; bağlama göre anlam kazanır. Temel sorusu, “Eğitim bireyi bugüne ve yarına nasıl hazırlar?” şeklindedir. Öğrenme, yaşantı, yansıtma ve eylem döngüsüdür. Öğrenen pasif bir alıcı değil, aktif bir katılımcıdır. Eğitim, hayatın ve operasyonun bir provası olmalıdır.

Havacılıktaki Somut Karşılıkları:

• Senaryo Temelli Eğitim (SBT): Önceden ezberlenmiş cevapların işe yaramayacağı, dinamik ve gerçekçi senaryolarla yapılan eğitim.

• EBT (Evidence-Based Training) / CBTA (Competency-Based Training and Assessment): Bireyin performans verilerine dayalı, esnek ve kişiselleştirilmiş eğitim yaklaşımları.

• Line-Oriented Flight Training (LOFT): Normal hat operasyonunu ve beklenmedik olayları simüle eden, bütüncül eğitim.

• CRM’in Evrimi: Teknik becerilerle birlikte karar verme, liderlik ve durumsal farkındalık gibi üst düzey yetkinlikleri bütünleştiren eğitim.

Gücü ve Değeri: Bu felsefe, belirsizlikle baş etme ve beklenmeyen durumlarda emniyetli karar verme yetkinliği kazandırır. Havacılığın değişen teknolojisine ve ortamına bireyi hazırlar. Öğreneni aktif ve sorumlu kılar, öğrenmeyi derinleştirir. Güvenlik kültürüyle doğal bir uyum içindedir.

Kör Noktası ve Riskleri: En büyük riski, standart erozyonuna yol açabilmesidir. “Duruma göre değişir” mantığı, görecelik tuzağına düşülmesine neden olabilir. Yeni öğrenenler için yüksek bilişsel yük oluşturur. Ayrıca, tutarlılığı ve standardizasyonu zor olan bu yaklaşımın sonuçlarını değerlendirmek zordur.

Teşhis Cümlesi: Bu felsefenin sınırlarını aştığı durumlarda söylenen “Bu durumda tek bir doğru yok, duruma göre değişir.” ifadesi, aslında net bir prosedürü olan durumlarda bile uyumsuzluğa mazeret olarak kullanılabilir.

5. Eleştirel-Dönüşümsel Felsefe: Sorgulama ve Güç Dinamiklerinin Farkındalığı

Bu felsefeye göre bilgi nötr değildir; güç ilişkileri tarafından şekillenir. Temel sorusu “Öğrenme neyi ve kimi dönüştürmeli?” şeklindedir. Amaç, farkındalık yaratarak zihniyet dönüşümü sağlamaktır. Sürekli sorgulama esastır.

Havacılıktaki Somut Karşılıkları:

• Just Culture (Adil Kültür) Eğitimleri: Hata ve ihlallerin nasıl adil, öğretici ve cezalandırıcı olmayan bir şekilde ele alınacağına dair eğitim.

• Authority Gradient (Otorite Gradyanı) Çalışmaları: Kaptan, yardımcı pilot, mühendis arasındaki hiyerarşinin iletişimi ve güvenliği nasıl etkilediğinin incelenmesi.

• “Neden Konuşmadık?” Analizleri: Kazalarda, alt kademedeki personelin neden endişelerini ifade etmediğinin araştırılması.

• Kültürel Farkındalık: Farklı ulusal, kurumsal ve mesleki kültürlerin güvenlik algısını nasıl etkilediğinin anlaşılması.

Gücü ve Değeri: Bu yaklaşım, güçlü bir emniyet kültürünün temelini oluşturur. Raporlama davranışını teşvik eder ve kurumdaki güvenlik kör noktalarını görünür kılar. Uçucu ve gizli risklerin açığa çıkmasını sağlar.

Kör Noktası ve Riskleri: Regülasyonla çatışıyormuş gibi algılanma riski yüksektir. “Sorgula” mesajı, kuralları hiçe sayma olarak yanlış yorumlanabilir. Yanlış yönetilirse, otoriteye ve liderliğe olan saygıyı ve güveni aşındırabilir, kaos yaratabilir.

Teşhis Cümlesi: Bu sorgulamanın yapıcı sınırları aştığı durumlarda ortaya çıkabilecek “Bu sistem gerçekten emniyeti mi, yoksa itaati mi koruyor?” sorusu, meşru otoriteyi ve kuralları tamamen meşruiyetsizleştirme riski taşır.

6. Radikal Felsefe: Dönüşüm, Adalet ve Sistemsel Eleştiri

Radikal felsefe, eleştirel yaklaşımı bir adım öteye taşır. Eğitimi tamamen nötr olmayan, iktidar yapılarını yeniden üreten bir araç olarak görür. Temel sorusu “Eğitim kimin/neyin çıkarına hizmet ediyor ve mevcut güç ilişkilerini nasıl dönüştürebilir?” şeklindedir. Amaç uyum sağlamak değil, sistemi dönüştürmek ve sosyal adaleti sağlamaktır. Öğrenme, yetkinleştirmenin ötesinde bilinçlendirme sürecidir.

Havacılıktaki Somut Karşılıkları:

• Blame Culture (Suçlama Kültürü) Karşıtı Eğitimler: Kurumun hata yapanı cezalandırmaya odaklanan gizli eğilimlerini açığa çıkaran ve bununla mücadele eden eğitimler.

• Safety Reporting Savunuculuğu: Personeli, sistemdeki riskleri bildirmek konusunda aktif birer savunucu olmaya teşvik eden eğitim.

• Just Culture’ın Etik ve Sosyal Boyutu: Adil kültürü sadece bir yönetim aracı değil, etik bir zorunluluk olarak ele alan yaklaşım.

• “Sessizlik Kültürü” Analizleri: Personelin neden riskleri bildirmediğine dair kök sebepleri (korku, umutsuzluk, güvensizlik) araştıran derinlemesine çalışmalar.

Gücü ve Değeri: Sessiz kalan, görünmeyen riskleri (silent risks) en iyi şekilde ortaya çıkarır. Emniyet kültürünü yüzeysel bir uygulamadan, derin bir kurumsal değere dönüştürür. Öğreneni ve çalışanı güçlendirir, seslerini duyurmalarını sağlar. Kurumsal kör noktaları ve çıkar çatışmalarını sorgular.

Kör Noktası ve Riskleri: En büyük riski, otorite ve regülasyonla açık bir çatışma algısı yaratmasıdır. Operasyonel disiplini zayıflatma potansiyeli yüksektir. Eğitimin içeriği, öğrenmeden ziyade aktivizm ve ideolojiye odaklanabilir. Pratik becerilerin kazanılmasını ikinci plana atabilir.

Teşhis Cümlesi: Bu felsefenin en radikal yorumunda, her türlü kural ve prosedür şüpheyle karşılanır. “Bu kurallar zaten şirketi / sistemi korumak için var.” ifadesi, tüm regülasyonları şirket çıkarlarının bir aracı olarak görme eğilimini yansıtır ve yıkıcı bir güvensizlik ortamı yaratabilir.

Sonuç ve Bütüncül Bir Model Önerisi

Havacılık eğitimi, tek bir felsefenin üstünlüğüne dayalı olarak tasarlanamaz. Her bir felsefenin, eğitimin farklı aşamalarında ve farklı amaçlar için kritik bir rolü vardır:

1. Temel Bilgi ve Standart Davranış (Liberal + Davranışçı): Bir pilotun lisansını alması, tip derecelendirmesini geçmesi için gerekli olan çekirdek bilgi ve temel beceriler, Liberal ve Davranışçı felsefelerin sağladığı yapıyla kazandırılır. Bu, havacılığın evrensel dilini ve güvenlik zeminini oluşturur.

2. Derinlemesine Öğrenme ve Takım Dinamiği (Hümanist + İlerlemecilik): Temel beceriler oturduktan sonra, senaryo temelli eğitimlerde (İlerlemecilik) psikolojik güvenliği yüksek bir ortamda (Hümanist) debriefing yapmak, derin karar verme yetkinlikleri ve takım çalışması geliştirir.

3. Emniyet Kültürü ve Sürekli İyileştirme (Eleştirel-Dönüşümsel): Operasyonel deneyim arttıkça, personelin sistemi, kuralları ve güç dinamiklerini sorgulayarak emniyet kültürüne katkıda bulunması, Eleştirel-Dönüşümsel felsefe ile teşvik edilir. Just Culture bu sürecin kurumsal çerçevesini oluşturur.

4. Sistemsel Riskler ve Etik Sınırlar (Radikal - İhtiyatlı Kullanım): Radikal felsefe, kurumun en üst yönetim seviyesinde, kültürel kör noktaları ve etik ikilemleri tespit etmek için bir “uyarı sistemi” olarak değerlendirilebilir. Ancak geniş çapta operasyonel eğitimde doğrudan uygulanması, disiplini ve otoriteyi aşındırma riski taşır.

İdeal havacılık eğitimi, “yapı”yı (Liberal/Davranışçı) asla kaybetmeden, bu yapının içini “anlam”, “bağlam”, “karar verme” (Hümanist/İlerlemecilik) ve “sorgulama” (Eleştirel-Dönüşümsel) ile dolduran dinamik bir ekosistemdir. Eğitim tasarımcıları ve eğitmenler, hangi felsefenin hangi eğitim modülünde, hangi ölçüde ve nasıl harmanlanacağı konusunda bilinçli olmalıdır. Unutulmamalıdır ki, nihai amaç, sadece kurallara uyan değil, kuralların yetersiz kaldığı anlarda bile emniyetli kararlar verebilen, sorgulayan ama saygılı, deneyimli ama önyargısız havacılık profesyonelleri yetiştirmektir.

Lorraine M. Zinn’in yetişkin eğitimi felsefesi üzerine yaptığı temel çalışmalar:

• "Identifying your philosophical orientation" (Felsefi yöneliminizin belirlenmesi) Bu çalışma, M. W. Galbraith tarafından düzenlenen Adult Learning Methods (Yetişkin Öğrenme Yöntemleri) adlı kitabın içinde bir bölüm olarak yer almaktadır (farklı baskılarda 1990, 1991 ve 1998 tarihlidir).

• "Development of a valid and reliable instrument for adult educators to identify a personal philosophy of adult education" (Yetişkin eğitimcilerin kişisel yetişkin eğitimi felsefelerini belirlemeleri için geçerli ve güvenilir bir aracın geliştirilmesi) Bu başlık, Zinn’in 1983 yılında Florida State University'de tamamladığı doktora tezi çalışmasıdır.

• "The Philosophy of Adult Education Inventory (PAEI)" (Yetişkin Eğitimi Felsefesi Envanteri) Bu çalışma hem doktora tezinin bir parçası olarak hem de daha sonra (örneğin 1994 revizyonu ile) bağımsız bir ölçme ve değerlendirme aracı olarak yayınlanmıştır.