CBTA Yaklaşımın Kirkpatrick Modeli ile Güçlendirilmesi ve Yönetilmesi

Sivil havacılık sektörü, sürekli gelişen teknolojiler, artan hava trafiği ve karmaşıklaşan operasyonel gereksinimler doğrultusunda eğitim metodolojilerini de dönüştürmektedir. Geleneksel, yalnızca belirli görevlerin tekrarına ve uçuş saatlerine dayalı eğitim anlayışı, yerini; pilotların ve ekiplerin gerçek dünya senaryolarında gösterdikleri performansa odaklanan Yetkinlik Odaklı Eğitim ve Değerlendirme (Competency-Based Training and Assessment - CBTA) sistemine bırakmıştır. Eğitim süreçlerinin başarısını garanti altına almak, havacılıkta emniyet standartlarını en üst seviyeye taşımak için hayati bir öneme sahiptir. Bu noktada, eğitim sonuçlarının bilimsel ve yapılandırılmış bir şekilde ölçümlenmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda, Donald L. Kirkpatrick ve James D. Kirkpatrick tarafından kaleme alınan ve 2006 yılında yayımlanan "Evaluating Training Programs" adlı eserde sunulan Kirkpatrick Modeli, eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmek için dünyaca kabul görmüş en önemli ve temel yaklaşımdır (Kirkpatrick & Kirkpatrick, 2006).

Bu makale, modern havacılık eğitimlerinin merkezinde yer alan CBTA sürecinin, Kirkpatrick Modeli'nin dört seviyeli değerlendirme yapısı ile nasıl entegre edilebileceğini, yönetilebileceğini ve bu sayede emniyet kültürünün nasıl geliştirilebileceğini ele almaktadır. Olumlu, yapıcı ve sürekli gelişimi hedefleyen bir bakış açısıyla, her iki modelin birbirini nasıl tamamladığı detaylandırılacaktır.

Sivil Havacılıkta CBTA Vizyonu

CBTA, ICAO (Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü) ve IATA (Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği) tarafından desteklenen, performansa ve standartların ölçümüne dayalı modern bir eğitim metodolojisidir. Amacı, yalnızca belirli manevraları yapabilen değil, aynı zamanda beklenmedik durumlara uyum sağlayabilen, resilient ve emniyet odaklı profesyoneller yetiştirmektir (IATA, 2020).

CBTA kapsamında pilot performansı, sadece uçağı uçurma becerisi (teknik beceriler) ile değil, aynı zamanda Ekip Kaynak Yönetimi (CRM) olarak bilinen teknik olmayan beceriler ile birlikte değerlendirilir.

IATA tarafından belirlenen dokuz temel pilot yetkinliği şunlardır:

1. Bilginin Uygulanması

2. Prosedürlerin Uygulanması ve Mevzuata Uyum

3. İletişim

4. Otomasyon

5. Manuel Kontrol

6. Liderlik ve Ekip Çalışması

7. Problem Çözme ve Karar Verme

8. Durumsal Farkındalık ve Bilgi Yönetimi

9. İş Yükü Yönetimi (CAA, 2006; IATA, 2020).

Bu yetkinliklerin her biri, Gözlemlenebilir Davranışlar (Observable Behaviours - OB) aracılığıyla ölçülür. Örneğin, bir kaptan pilot ile F/O arasındaki etkili bir iletişim veya iş yükü paylaşımı, kokpitteki potansiyel Tehdit ve Hata Yönetimi (Threat and Error Management - TEM) senaryolarına karşı en güçlü savunma mekanizmasıdır. Eğitimlerin amacı, pilotları hataları için cezalandırmak değil; tehditleri önceden öngörebilen, hataları yakalayıp düzeltebilen proaktif bir emniyet bilinci inşa etmektir (MacLeod, 2021).

Kirkpatrick Modeli'nin Temelleri

Eğitim dünyasının mihenk taşlarından olan Kirkpatrick Modeli, eğitim programlarının başarısını dört ardışık seviyede değerlendirir. Donald ve James Kirkpatrick (2006), bir eğitimin sadece sınıfta veya simülatörde bitmediğini, asıl değerinin iş başındaki değişime ve kurumsal sonuçlara yansımasıyla anlaşılabileceğini savunur. Bu seviyeler şunlardır:

• Seviye 1: Tepki (Reaction) - Katılımcıların eğitime verdikleri reaksiyon.

• Seviye 2: Öğrenme (Learning) - Katılımcıların eğitim sonucunda elde ettikleri bilgi, beceri ve tutum (Knowledge, Skills, and Attitudes - KSA) değişimi.

• Seviye 3: Davranış (Behavior) - Öğrenilenlerin gerçek iş ortamına ne ölçüde transfer edildiği.

• Seviye 4: Sonuçlar (Results) - Eğitimin kurumun nihai hedeflerine (örneğin; kazaların azalması, operasyonel verimlilik, artan emniyet marjları) olan etkisi.

  
  

CBTA Sürecinin Kirkpatrick Modeli ile Bütünleştirilmesi

CBTA tabanlı havacılık eğitimlerinin (örneğin Kanıta Dayalı Eğitim - EBT veya Hat Odaklı Uçuş Eğitimi - LOFT) etkinliğini artırmak ve yatırımın geri dönüşünü sağlamak için Kirkpatrick'in dört seviyesi mükemmel bir yönetim çerçevesi sunar. Bu entegrasyon, havacılık organizasyonlarında emniyet standartlarını sürekli yukarı taşıyan bir gelişim döngüsü yaratır.

Seviye 1: Tepki (Reaction) - Beklentileri Karşılama ve Motivasyon

Kirkpatrick modelinin ilk adımı, eğitime katılan pilotların eğitime yönelik tepkilerini ölçmektir. Katılımcıların eğitimin içeriğini uygun, pratik ve ilgi çekici (Practical, Interesting, and Enjoyable) bulmaları, öğrenme motivasyonları için temel şarttır (Kirkpatrick & Kirkpatrick, 2006).

CBTA sürecinde bu seviye, eğitim senaryolarının gerçekçiliği ve eğitmenlerin (kolaylaştırıcıların) yaklaşımı hakkında toplanan verileri içerir. Pilotlar, simülatör eğitiminden sonra; "Senaryolar güncel operasyonel tehditleri yansıtıyor muydu?", "Eğitmen sadece hataları mı aradı, yoksa gelişimim için olumlu bir geri bildirim mi sağladı?" gibi soruları yanıtlarlar. Özellikle CBTA'da eğitmenin yargılayıcı bir dil yerine geliştirici bir üslup kullanması şarttır. Eğitim ortamında yaratılacak yüksek psikolojik güvenlik, katılımcıların hatalarından ders çıkarmalarını ve eğitimden memnun ayrılmalarını sağlar (Shuffler, Salas, & Xavier, 2010).

Seviye 2: Öğrenme (Learning) - Bilgi, Beceri ve Tutum Gelişimi

İkinci seviye, pilotların eğitim hedeflerine ulaşıp ulaşmadığını ölçer. Kirkpatrick & Kirkpatrick (2006), öğrenmenin gerçekleşmeden davranışın değişmeyeceğini açıkça belirtir. CBTA'nın yapısı, bu seviye ile doğrudan örtüşür çünkü CBTA, pilotların dokuz temel yetkinliği hangi düzeyde sergilediklerini net bir şekilde belirlemeyi amaçlar.

Havacılıkta öğrenme; teorik bilgi testleri, simülatördeki teknik manevra başarıları ve en önemlisi Gözlemlenebilir Davranışlar (OB) üzerinden değerlendirilir. Örneğin, bir motor arızası senaryosunda uçağın kontrolünün sağlanması (manuel uçuş becerisi) kadar, kaptan ve F/O arasındaki iş bölümü (İş Yükü Yönetimi) ve seçeneklerin doğru değerlendirilmesi (Karar Verme) de öğrenmenin bir parçasıdır (CAA, 2006). CBTA sisteminde eğitmenler, sadece sonuçlara (geçti/kaldı) odaklanmak yerine, ekibin Tehdit ve Hata Yönetimi'ni (TEM) nasıl uyguladığını analiz ederek öğrenmenin derinliğini ölçerler.

Seviye 3: Davranış (Behavior) - Öğrenmenin Operasyonel Sürece Transferi

Kirkpatrick modelinin en kritik ve ölçülmesi en zor olan seviyesidir. Sınıfta veya simülatörde kazanılan yetkinliklerin gerçek uçuş operasyonlarında kullanılıp kullanılmadığını inceler. Öğrenilenlerin davranışa dönüşmesi, eğitimin nihai başarısının kanıtıdır. Eğer bir F/O simülatörde son derece assertive ve iletişim odaklı olup, gerçek bir yolcu uçuşunda sessiz kalıyor ve şüphelerini kaptanıyla paylaşamıyorsa, üçüncü seviye başarısız olmuş demektir (Shuffler, Salas, & Xavier, 2010).

CBTA ile Kirkpatrick'in üçüncü seviyesini yönetmek, havacılıkta Line Operations Safety Audit - LOSA ve Line Checks gibi mekanizmalarla sağlanır. Gözlemciler, kokpit içindeki yetkinlik uygulamalarını, tehditlerin nasıl yönetildiğini ve hataların nasıl yakalandığını değerlendirirler (IATA, 2020). Bu seviyedeki başarının kalıcı olabilmesi için kurum kültürünün yenilikleri desteklemesi gerekir. Yöneticilerin ve kontrol pilotlarının, ekipleri doğru CRM uygulamaları için teşvik etmesi, hataları cezalandırmak yerine öğrenme fırsatı olarak gören bir "Adil Kültür" (Just Culture) yaratması şarttır (MacLeod, 2021).

Seviye 4: Sonuçlar (Results) - Nihai Kurumsal Başarı ve Emniyetin Artırılması

Dördüncü seviye, gerçekleştirilen eğitimlerin şirketin en üst düzey hedeflerine olan etkisini ifade eder. Sivil havacılıkta en nihai sonuç, her zaman emniyetin (safety) güvence altına alınması ve kazaların önlenmesidir (Kirkpatrick & Kirkpatrick, 2006).

CBTA eğitimlerinin sonuç seviyesindeki değerlendirmesi; Uçuş Veri Analizleri (FOQA/FDM), emniyet raporları (ASR), İstenmeyen Uçak Durumlarında (UAS) yaşanan düşüş ve operasyonel verimlilikteki artış ile ölçülür. Örneğin, İletişim ve Durumsal Farkındalık yetkinlikleri üzerine verilen güçlü bir CBTA eğitiminin dördüncü seviye sonucu, pas geçme (go-around) prosedürlerinin zamanında ve doğru uygulanması oranındaki artış veya unstable approach oranlarındaki azalıştır (IATA, 2020). Gelişmiş veri analizi algoritmaları ve Kanıta Dayalı Eğitim (EBT) raporları, bu somut sonuçları net bir şekilde ortaya koyarak eğitimin kuruma sağladığı değeri kanıtlar.

CBTA ve Kirkpatrick İş Birliğinde Yönetimsel Fırsatlar ve Sürekli Gelişim

Havacılık organizasyonları, CBTA programlarını Kirkpatrick modeliyle harmanladıklarında güçlü bir Sürekli Gelişim Döngüsü elde ederler. Eğitimin bir maliyet değil, bir yatırım (ROI) olduğu gerçeği en iyi bu yaklaşımla kanıtlanır. Bu entegre süreci etkili yönetmek için şu hususlara dikkat edilmelidir:

1. Eğitmenlerin Standardizasyonu: CBTA'nın başarısı, değerlendirmeyi yapan eğitmenlerin objektifliğine bağlıdır (Inter-rater reliability). Eğitmenlerin Kirkpatrick'in öğrenme ve davranış seviyelerini doğru analiz edebilmeleri için sürekli olarak kalibre edilmeleri, hem teknik hem de kolaylaştırıcılık (facilitation) becerileri açısından desteklenmeleri geliştirici bir yaklaşımdır (CAA, 2006; IATA, 2020).

2. Veriye Dayalı Yaklaşım: Emniyet yönetim sistemlerinden (SMS) elde edilen veriler, eğitim tasarımlarına entegre edilmelidir. Geçmiş hatalar veya riskler, geleceğin eğitim modüllerinin temelini oluşturmalıdır.

3. Destekleyici Öğrenme İklimi: Değişimin sahaya yansıması için (Seviye 3: Davranış), yönetimin yeni yetkinlikleri ve CRM uygulamalarını aktif olarak desteklemesi gerekir.

   
   

Sonuç

Sivil havacılık operasyonlarında insan faktörünü optimize etmek ve hava taşımacılığını bugünkünden daha da güvenli hale getirmek, eğitim yaklaşımlarının evrimiyle mümkündür. Yetkinlik Odaklı Eğitim ve Değerlendirme (CBTA), pilotlara ve eğitmenlere proaktif bir performans çerçevesi sunarken; Donald L. Kirkpatrick ve James D. Kirkpatrick'in Dört Seviyeli Modeli, bu performansın sahaya yansımasını ve kurumsal emniyet hedeflerine ulaşmasını garanti altına alan sağlam bir yapı sağlar.

Eğitimlerin sadece bir zorunluluk olarak değil, gerçek bir performans ve emniyet artırıcı unsur olarak görülmesi, ancak doğru tasarım, destekleyici kültür ve bilimsel ölçümleme ile mümkündür. Kirkpatrick modeli ile güçlendirilmiş bir CBTA sistemi; uçağı kontrol etmekle kalmayan, iletişim kuran, durumu analiz eden, kaynakları etkili yöneten ve her uçuşu bir öncekinden daha emniyetli kılan çağdaş havacılık profesyonelleri yetiştirmenin en güvenilir yoludur.

Referanslar

• Civil Aviation Authority (CAA). (2006). CAP 737 Crew Resource Management (CRM) Training: Guidance for Flight Crew, CRM Instructors (CRMIs) and CRM Instructor-Examiners (CRMIEs).

• IATA. (2020). Competency-Based Training and Assessment (CBTA) Expansion within the Aviation System (White Paper). International Air Transport Association.

• Kirkpatrick, D. L., & Kirkpatrick, J. D. (2006). Evaluating training programs: The four levels (3rd ed.). Berrett-Koehler Publishers.

• MacLeod, N. (2021). Crew Resource Management Training: A Competence-based Approach for Airline Pilots. CRC Press.

• Shuffler, M. L., Salas, E., & Xavier, L. F. (2010). The Design, Delivery and Evaluation of Crew Resource Management Training. In B. G. Kanki, R. L. Helmreich, & J. M. Anca (Eds.), Crew Resource Management (2nd ed., pp. 205-232). Academic Press.