Hava Trafik Kontrolörlerinde Tükenmişlik ve Psikolojik İyi Oluş Hali

Hava trafik kontrolörlüğü, anlık kararların onlarca insanın hayatını doğrudan etkilediği, insanlığın en stresli mesleklerinden biridir. Bu gerçeklik, kontrolörlerin psikolojik sağlığını hem bireysel hem de sistemik düzeyde kritik bir mesele hâline getirmektedir. Tükenmişlik ile Psikolojik İyi Oluş Hali, bu mesleğin psikolojik yönünü anlamlandırmak için en güçlü iki kavramsal araçtır. Birincisi riski, ikincisi ise dayanıklılığı ölçmektedir. Ancak aralarındaki ilişki, karşıtlıktan çok karmaşık bir etkileşim örüntüsü sergilemektedir.

Bu makale, Türkiye'de görev yapan hava trafik kontrolörlerine yönelik iki araştırmadan elde edilen bulguları bir arada değerlendirmektedir.

• Birincisi, Dr. Arif Tuncal'ın 2026 yılında 355 kontrolörle yürüttüğü Hava trafik kontrolörlerinde tükenmişliğe çok boyutlu bir bakış çalışmasıdır.

• İkincisi, Ayça Mumkule ve Eray Beceren'in Anahtar Eğitim platformunda 40 kontrolörle gerçekleştirdiği Ryff Psikolojik İyi Oluş Ölçeği araştırmasıdır.

  
  

Tuncal'ın araştırmasında genel tükenmişlik düzeyi düşük bulunmuştur. Kontrolörler mesleki kimliklerini, motivasyonlarını ve bilişsel kapasitelerini büyük ölçüde koruyabilmektedir. Bununla birlikte tükenmişliğin birincil semptomları arasında bitkinlik boyutu orta düzeye yükselmiştir. 'Çalışma günümün sonunda zihinsel olarak yorgun ve tükenmiş hissediyorum' ve 'İş sonrasında enerjimi geri kazanmakta zorlanıyorum' ifadeleri en yüksek ortalamaya sahip maddeler arasındadır. Daha çarpıcısı, uyku güçlükleri ve kas-iskelet ağrıları gibi ikincil semptomların birincil semptomların bile üzerine çıkmasıdır. Bu bulgular, stresin artık vücuda ve ruha sızdığını, iş bitince de peşini bırakmadığını göstermektedir.

Ryff İyi Oluş Ölçeği çalışmasında ise altı boyutun sıralaması şu şekilde çıkmıştır: 

• Kendini Kabul en yüksek (12.13/15),

• Bireysel Gelişim (12.03),

• Özerklik (11.38),

• Hayat Amacı (11.35),

• İnsanlarla Olumlu İlişkiler (11.28)

• Çevresel Hakimiyet en düşük (11.13).

Yüksek öz güven ve sürekli gelişime açıklık, kontrolörlerin zihinsel güç kaynaklarıdır. Öte yandan iş yükü ve zorluklarla baş etmeyi ölçen Çevresel Hakimiyet boyutunun en düşük puanı alması, bu meslek grubunun en kırılgan olduğu alanın tam da bu kontrol hissi boyutunda olduğunu ortaya koymaktadır.

Regresyon analizleri de tablonun iç işleyişini somutlaştırmıştır. Birincil semptomlar, ikincil semptomların varyansının %53'ünü açıklamaktadır. Bitkinlik, hem psikolojik hem de psikosomatik şikayetlerin en güçlü yordayıcısıdır. Duygusal bozukluk da her iki semptom boyutunu anlamlı biçimde yordamaktadır. Buna karşın bilişsel bozukluk ve zihinsel uzaklaşma anlamlı yordayıcılar olarak çıkmamıştır; bu bulgu, kontrolörlerin güçlü görev bilinci sayesinde bilişsel kaymayı frenleyebildiğini, ancak enerji tükenmesini ve duygusal düzensizliği gizlemekte zorlandığını göstermektedir.

İki Kavram Arasındaki İlişki

Her iki çalışmanın bulguları, birbirini anlam düzeyinde tamamlamaktadır. Psikolojik iyi oluşun güçlü boyutları tükenmişliğe karşı bariyer işlevi görürken, zayıf boyutları onu beslemektedir. Ryff modelinde en düşük puana sahip Çevresel Hakimiyet boyutu ile Tuncal çalışmasında öne çıkan uyku güçlükleri ve kas ağrıları, iki farklı ölçekte ortaya çıkan aynı kırılganlık noktasını işaret etmektedir.

Bunu açıklamak için Kaynakların Korunması Kuramı (Hobfoll, 1989) güçlü bir çerçeve sunmaktadır. Hava trafik kontrolörlüğü, süregelen dikkat, ağır sorumluluk ve vardiyalı çalışmanın sürekli bilişsel ve duygusal kaynak yatırımı gerektirdiği bir meslektir. Yeterli yenilenme fırsatı bulamayan birey önce bitkinlik yaşar, ardından duygu düzenleme güçlükleri baş gösterir ve bu durum zamanla psikolojik ile psikosomatik şikayetlere dönüşür. Öte yandan yüksek Kendini Kabul ve Bireysel Gelişim skorları, bu sürecin kaçınılmaz olmadığını göstermektedir; doğru kaynaklar ve destekle tükenmişlik yönetilebilirdir.

Cinsiyet ve kıdem boyutlarındaki bulgular bu tabloyu zenginleştirmektedir. Kadın kontrolörler bitkinlik, psikolojik şikayetler ve psikosomatik şikayetler açısından anlamlı biçimde daha yüksek risk taşımaktadır. 20 yılı aşkın deneyime sahip kontrolörlerde ise duygusal bozukluk ve psikosomatik şikayetler belirgin şekilde artmaktadır. Mesleki strese uzun süreli maruziyet, birikmeli bir hasara dönüşmektedir.

Bireysel Öneriler

• Uyku hijyenini önceliklendirmek: Vardiyalı çalışmanın yarattığı sirkadiyen ritim bozukluğuna karşı planlı uyku düzenlemeleri, ekran süresini kısıtlama ve şekerleme pratikleri uygulamak enerji yenilenmesini destekler.

• Duygusal düzenleme becerilerini geliştirmek: Farkındalık temelli stres azaltma (MBSR) pratikleri ve psikolojik danışmanlık hizmetleri, yüksek baskı altında iç dengeyi korumayı kolaylaştırır.

• Sosyal bağlara yatırım yapmak: Ryff çalışmasında görece düşük kalan İnsanlarla Olumlu İlişkiler boyutu, iş dışında anlamlı sosyal ilişkilerin önemine dikkat çekmektedir. Güçlü sosyal ağlar, stresin birikmeli hasarına karşı doğal bir tampon oluşturur.

• Kariyer boyunca anlam duygusunu canlı tutmak: Deneyim arttıkça yükselen tükenmişlik alt puanları dikkate alındığında, mentorluk, yeni rol üstlenme veya eğiticilik gibi kariyer içi geçişler, mesleki tatmini besler ve birikmeli yorgunluğu hafifletir.

  
  

Kurumsal Öneriler

• CISM programlarını kurumsallaştırmak: Kritik Olay Stres Yönetimi programları, ciddi olaylar sonrasında kontrolörlerin toparlanmasını destekleyen bütünleşik bir altyapı sunmaktadır. Bu yapının oluşturulması, hem bireysel iyileşmeyi hem de uçuş güvenliğini doğrudan güçlendirir.

• Akran destek ağları kurmak: Benzer deneyimleri paylaşan meslektaşlar arasındaki destek ilişkileri, tükenmişliğe karşı kanıtlanmış bir koruma kalkanıdır. Bu ağlar, özellikle İnsanlarla Olumlu İlişkiler boyutunun güçlendirilmesine doğrudan katkı sunar.

• Ergonomik ve vardiya koşullarını iyileştirmek: Boyun, omuz ve sırt ağrılarının belirgin şekilde öne çıkması, ergonomik düzenlemelerin ve vardiya planlamalarının optimize edilmesinin aciliyetini ortaya koymaktadır.

• Cinsiyete ve kıdeme duyarlı politikalar geliştirmek: Kadın kontrolörler ve uzun deneyimli personel için hedeflenmiş destek programları, standart uygulamaların ötesine geçen, kişiselleştirilmiş bir yaklaşım gerektirmektedir.

• Psikolojik güvenlik iklimi oluşturmak: Kontrolörlerin stres ve tükenme belirtilerini damgalanma korkusu olmaksızın dile getirebildiği şeffaf bir kurumsal kültür, erken müdahale olanaklarını artırır ve uzun vadeli hasarı önler.

  
  

Sonuç

Hava trafik kontrolörleri, havacılık sisteminin en kritik insan bileşenlerinden biridir. Araştırma bulguları, bu meslek grubunun güçlü psikolojik kaynaklar sayesinde tükenmişliğin en yıkıcı biçimlerinden görece korunduğunu göstermektedir. Ancak birikmeli bitkinlik, uyku sorunları ve kas-iskelet ağrıları, görmezden gelinemeyecek erken uyarı sinyalleridir.

Tükenmişlik ile psikolojik iyi oluş hali arasındaki ilişki, iki çalışmanın bulguları bir arada değerlendirildiğinde netleşmektedir: psikolojik iyi oluşun güçlü yönleri koruyucu bir kalkan işlevi görürken, zayıf yönleri tükenmişliğin kapısını aralamaktadır. Bu kapıyı kapalı tutmak; bireysel farkındalık, kurumsal sorumluluk ve sistematik destek mekanizmalarının bir arada işlemesini gerektirmektedir. Havacılık güvenliği yalnızca teknoloji ve prosedürlerle değil, aynı zamanda bu sistemi ayakta tutan insanların psikolojik sağlığına yapılan bilinçli yatırımlarla güvence altına alınmaktadır.

Kaynakça

• Tuncal, A. (2026). A multidimensional view of burnout among air traffic controllers. Journal of Aviation and Space Studies, 6(1), 73–92.

• Mumkule, A. & Beceren, E. (2024). Hava trafik kontrolörlerinin psikolojik iyi olma hali. Anahtar Eğitim. anahtaregitim.com

• Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513–524.

• Schaufeli, W. B., De Witte, H., & Desart, S. (2020). Manual Burnout Assessment Tool (BAT), Version 2.0. KU Leuven.