Havacılık Bakım Kurumlarında Wellbeing ve Ryff Psikolojik İyi Oluş Hali

Eray Beceren
2 gün önce
4 dakikada okunur

UTED DERGİ - Ocak 2026

Havacılık bakım kurumlarında emniyet, uçakların teknik yeterliliğinin ötesinde, bu uçakları denetleyen ve onaran personelin performansı ve genel iyi oluş durumuna sıkı sıkıya bağlıdır. Bakım kaynaklı olayların en az yüzde 80'inin insan faktörlerinden kaynaklandığı evrensel olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle, Hava Aracı Bakım Teknisyenin (HABT) fiziksel, zihinsel ve sosyal sağlığını destekleyen iyi oluş hali (wellbeing), havacılık emniyeti için hayati öneme sahiptir.

Bu makalede, Ryff tarafından tanımlanan altı psikolojik iyi oluş boyutu ile EASA (Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı) Wellbeing yaklaşımının havacılık profesyonellerinin iyi oluşunu koruma ve geliştirme çabalarını destekleyen altı temel bileşeni arasındaki ilişkiyi ve bu bileşenlerin havacılık bakım ortamındaki etkilerini inceleyeceğiz.

Havacılık Bakımında İnsan Faktörleri ve Wellbeing

Hava Hava Aracı Bakım Teknisyenlerinin (HABT) performansı, fiziksel çevre, görev gereksinimleri, sosyal çevre, ve performansı etkileyen çeşitli faktörler dahil olmak üzere birçok insan faktöründen etkilenir. Bu faktörler arasında zindelik ve sağlık, stres, uyku ve yorgunluk, iş yükü ve süre kısıtlamaları bulunmaktadır. Genel iyi oluş, bu faktörlerin HABT'lerin işlerini ne kadar güvenli ve etkili bir şekilde yapabileceğini belirlediği için kritik öneme sahiptir.

EASA Wellbeing Yaklaşımı ve Temel Bileşenleri

EASA Wellbeing Yaklaşımı, havacılık çalışanlarının fiziksel ve zihinsel sağlığını koruma ve geliştirme amacı güder. Bu yaklaşım, bireyin iyi oluşunu etkileyen altı temel bileşene odaklanılmasını önerir: Stres, Uyku, Diyet, Egzersizler, Aktiviteler ve İlişkiler. Bu bileşenler, sağlığın Biyolojik (Beden), Psikolojik (Zihin) ve Sosyal (Sosyal Çevre) olmak üzere üç ayağını da destekler.

Ryff Psikolojik İyi Oluş Boyutları ve Bakım Ortamıyla Etkileşimi

Ryff Psikolojik İyi Oluş Hali, bireyin hayattan aldığı tatmin, kendine güven, anlam ve amaç gibi olumlu duygu ve düşünceleri içerir. Bu modelin altı boyutu, bireyin iç dünyası, çevresi ve sosyal ilişkileri hakkında bilgi sağlar. EASA'nın pratik iyi oluş bileşenleri, Ryff'in bu derin psikolojik boyutlarını havacılık profesyonelleri için uygulanabilir bir düzeye taşır.

Özerklik (Autonomy): Bireyin kendi kararlarını verme ve sosyal baskılara direnme yeteneğidir.
- Stres Yönetimi (EASA Bileşeni): Stres, bireyin kontrolsüzlük ve yetersizlik hissetmesine neden olabilir. Bakım ortamında yaşanan süre baskısı ve son teslim tarihleri gibi iş kaynaklı stresler, HABT'lerin özerkliğini tehdit eder. Stresle başa çıkma stratejileri geliştirmek, özerkliği artırmaya yardımcı olur.
- Uyku Kalitesi (EASA Bileşeni): Uyku yoksunluğu, karar verme ve problem çözme gibi özerklikle ilgili becerileri olumsuz etkiler. Havacılık bakımında bu durum, insan hatasına ve emniyet riskine yol açabilir.
Kendini Kabul (Self-Acceptance): Bireyin güçlü ve zayıf yönlerini kabul etmesi ve geçmişinden memnun olmasıdır.
- Stres Yönetimi (EASA Bileşeni): Stres, kişinin kendini eleştirme, suçlama ve değersiz hissetme eğilimini artırabilir. Stresle başa çıkarken kendine şefkatli ve destekleyici olmak, kendini kabulü destekler.
- Egzersiz ve Diyet (EASA Bileşeni): Düzenli egzersiz ve dengeli beslenme, ruh halini ve öz saygıyı yükselterek, bireyin kendine verdiği değeri ve dolayısıyla kendini kabulünü destekler.
Çevresel Hakimiyet (Environmental Mastery): Bireyin karmaşık durumları yönetebilmesi ve ihtiyaçlarına uygun ortamlar yaratabilmesi becerisidir.
- Uyku ve Yorgunluk (EASA Bileşeni): Yeterli ve kaliteli uyku, bireyin çevresine uyum sağlama, değişime ayak uydurma ve zorluklarla baş etme yeteneğini geliştirir. Bakım ortamında yorgunluk (fatigue) ve sirkadiyen ritim bozuklukları (özellikle 02:00-05:00 arasındaki WOCL - Window of Circadian Low döneminde) çevresel farkındalığı ve hakimiyeti ciddi şekilde azaltır.
- İş Yükü Yönetimi: Aşırı iş yükü, insan hatası olasılığını artırarak çevresel hakimiyeti zayıflatır. İş yükü, HABT'nin fiziksel ve zihinsel kapasiteleriyle uyumlu olmalıdır.
Bireysel Gelişim (Personal Growth): Bireyin kendini geliştirmeye ve potansiyelini gerçekleştirmeye yönelik motivasyonudur.
- Aktiviteler (EASA Bileşeni): Hobiler, sanatsal veya kültürel faaliyetler, gönüllü çalışmalar veya kişisel gelişim aktiviteleri, bireyin yaratıcılığını kullanmasına, yeni şeyler öğrenmesine ve potansiyelini keşfetmesine olanak tanır. Bu, Maslow'un İhtiyaçlar Hiyerarşisi'ndeki en üst basamak olan Kendini Gerçekleştirme ihtiyacını karşılamaya benzer.
- Egzersiz ve Diyet (EASA Bileşeni): Fiziksel sağlık, öğrenme, hafıza ve problem çözme gibi bilişsel işlevleri etkilediği için bireysel gelişimi doğrudan destekler.
Yaşam Amacı (Purpose in Life): Bireyin hayatının anlamlı ve değerli olduğuna inanması, hedefleri ve idealleri olmasıdır.
- İlişkiler (EASA Bileşeni): Aile, arkadaş ve meslektaşlarla sağlıklı ilişkiler kurmak, hayatına anlam ve amaç katar. Havacılık bakımında profesyonellik, emniyet çıkarlarını kişisel çıkarların üzerinde tutan tutum ve davranışları içerir. Bu, yüksek bir yaşam amacına ulaşma motivasyonuyla uyumludur.
Diğerleriyle Olumlu İlişkiler (Positive Relations with Others): Başkalarıyla yakın, güvenli ve tatmin edici ilişkiler kurma ve işbirliği yapma yeteneğidir.
- İlişkiler ve Sosyal Çevre (EASA Bileşeni): Bu boyut, doğrudan EASA'nın İlişkiler bileşeniyle örtüşür. Havacılık bakımında organizasyon kültürü ve ekip çalışması çok önemlidir. Pozitif bir güvenlik kültürü, güvenli ve profesyonel davranışın tüm personel tarafından içselleştirildiği ve sergilendiği bir ortam sağlar. Olumlu ilişkiler, bu kültürün temelini oluşturur ve sosyal destek sağlar.
- Motivasyon ve Ekip Çalışması: Yüksek motivasyonlu kişiler iş birliğine daha isteklidir. Öte yandan, sosyal kaytarma gibi olumsuz sosyal fenomenler, bireysel çabaların grup içinde kaybolacağını düşünen bireylerin daha az çabalamasına yol açar.

Sonuç ve Öneriler

Havacılık bakım ortamında emniyetli ve hatasız bir çalışma sağlamak için HABT'lerin genel iyi oluş hali hayati öneme sahiptir. Ryff'in Psikolojik İyi Oluş boyutları, bireyin içsel dayanıklılığını ve gelişimini (Özerklik, Kendini Kabul, Bireysel Gelişim, Yaşam Amacı) ve dış dünya ile etkileşimini (Çevresel Hakimiyet, Olumlu İlişkiler) derinlemesine tanımlarken, EASA Wellbeing yaklaşımının Stres, Uyku, Diyet, Egzersizler, Aktiviteler ve İlişkiler gibi altı bileşeni, bu psikolojik temelleri güçlendirmek için pratik yollar sunar.

Bakım kurumlarının emniyet kültürünü desteklemesi için, çalışanların fiziksel ve zihinsel sınırlarının farkında olmaları ve yönetimin, pozitif organizasyonel ortamlar yaratarak iyi oluşu desteklemesi gerekmektedir. Özellikle yorgunluk ve stresin performansta alkol kullanımına benzer bozukluklara yol açabileceği dikkate alınarak, bu alanlarda proaktif yönetim stratejileri (örneğin, yorgunluk risk yönetim sistemleri - FRMS ve stresle başa çıkma teknikleri) uygulanmalıdır. Psikolojik iyi oluşu yüksek olan teknisyenler daha sağlıklı, mutlu ve başarılı bir yaşam sürerler, bu da uçuş emniyetine doğrudan olumlu katkı sağlar.

Diğer Çalışmalar..

Kaynaklar

Ryff Psikolojik İyi Oluş Hali ve EASA Wellbeing Yaklaşımı. (2023).
Wellbeing Guide for Aviation Professionals. (n.d.). (EASA Wellbeing Yaklaşımı ve Psikososyal Model Bilgilerini İçermektedir).