SunTzu Savaş Sanatından Koçluk Sanatına: Sun Tzu Stratejilerinin Modern İş Dünyasında Koçluk Süreçlerine Adaptasyonu
- Ayça Mumkule & Eray Beceren
- 1 saat önce
- 8 dakikada okunur
M.Ö. 500 yılları civarında efsanevi Çinli stratejist Sun Tzu tarafından bambu şeritler üzerine yazılan Savaş Sanatı (The Art of War), yalnızca askeri bir taktik rehberi değil, aynı zamanda dünyanın ilk ve en etkili "kendi kendine yardım" (self-help) ve kişisel gelişim kitabıdır (Michaelson & Michaelson, 2003). İki bin beş yüz yıl boyunca Doğu ve Batı'daki askeri dehalara, devlet adamlarına ve günümüzün modern CEO'larına ilham veren bu eser, son yıllarda iş dünyasının en çok değer verdiği kavramlardan biri olan "Koçluk" (Coaching) pratiği ile kusursuz bir felsefi uyum içindedir.
Modern iş dünyasında "yönetim/lider koçluğu" (executive coaching) ve "takım koçluğu" (team coaching), bir liderin zihinsel olarak rekabete en iyi şekilde hazırlanmasını, eksiklikleriyle tarafsızca yüzleşmesini ve ekibine doğru bir vizyonla liderlik etmesini sağlayan bir araç, kudretli bir aynadır. Sun Tzu'nun öğretileri, koçluk mesleğinin temelini oluşturan "farkındalık yaratma", "potansiyeli ortaya çıkarma", "net iletişim" ve "esneklik" gibi kavramlarla doğrudan örtüşür. Bir lider, Sun Tzu'nun bu kadim felsefesini koçluk süreçlerine adapte ederek hem kendi içsel potansiyelini zirveye taşıyabilir hem de ekibine yenilmez bir takım ruhu aşılayabilir.
Bu yazıda, Sun Tzu’nun Savaş Sanatı prensiplerinin modern iş dünyasındaki koçluk süreçlerine nasıl entegre edileceğini, liderlerin bu stratejileri bir "koç-lider" olarak nasıl kullanması gerektiğini ve nelere dikkat etmeleri gerektiğini örnek olaylar ve anekdotlarla inceleyeceğiz.
1. Öz Farkındalık ve Ayna Görevi: "Kendini ve Rakibini Bil"
Savaş Sanatı'nın belki de en ünlü aforizması şudur: "Düşmanı ve kendinizi tanıyorsanız, yüz savaşın sonucundan korkmanıza gerek yoktur. Sadece kendinizi tanıyor ama düşmanı tanımıyorsanız, kazandığınız her zafer için bir yenilgi de tadarsınız. Ne kendinizi ne de düşmanı tanımıyorsanız, her savaşta yenilmeye mahkumsunuz" (Giles, 1910). Bu tespit aynı zamanda Duygusal ve Sosyal Zekâ öğretisini de barındırır.
Koçluk Adaptasyonu ve Liderin Kullanımı: İş dünyasında liderler organizasyonel basamakları tırmandıkça, yalnızlaşabilirler. Bir CEO'nun veya üst düzey yöneticinin, kendi davranışları, zayıf yönleri ve aldığı kararlar hakkında şirket içinden (astlarından) dürüst ve tarafsız bir geri bildirim alması, “eğer kendisi talep etmiyorsa” neredeyse imkansız hale gelir. Çoğu zaman yöneticilerin etrafı, maalesef sadece onların duymak istediklerini söyleyen dalkavuklarla (sycophants) sarılır. Michaelson'ın (1998) belirttiği gibi: "Rekabetin (Sun Tzu’ya göre düşmanın) kişisel tarzını bilmek işin kolay kısmıdır. Asıl zor olan insanın 'kendini' bilmesidir... Gerçeği öğrenmek için, size ayna tutacak ve dürüst bir resim verecek dışarıdan bir 'guru' veya koç bulmalısınız."
Profesyonel bir yönetsel koç, liderin savunma mekanizmalarını ve egosunu aşarak onun kör noktalarını (blind spots) keşfetmesini sağlar. Lider, bu prensibi kullanarak koçluk sürecini bir "yüzleşme" alanı olarak görmelidir. Kendi güçlü ve zayıf yönlerini objektif bir şekilde değerlendiremeyen hiçbir lider, dışarıdaki pazar savaşını kazanamaz. Çoğu zaman en büyük düşman rakipler değil, liderin kendi kibri, kararsızlığı, öfkesi veya kontrolden çıkmış hırsıdır.
2. İletişimde Netlik ve Sorumluluk: "Cariyeler Anekdotu"
Koçluğun temel prensiplerinden biri, beklentilerin ve hedeflerin net bir şekilde ifade edilmesidir. Bir "koç-lider", ekibine hedefleri aktarırken mesajının anlaşıldığından emin olmak zorundadır. Sun Tzu'nun liderlik ve iletişim konusundaki tavizsiz tavrını gösteren ünlü "Kral Wu'nun Cariyeleri" hikayesi, bu durumu mükemmel bir şekilde özetler.
Örnek Olay (Anekdot): Kral Wu'nun Cariyeleri Sun Tzu'nun askeri dehasını test etmek isteyen Wu Kralı, ondan saraydaki 180 güzel cariyeyi askeri bir disipline sokmasını ister. Sun Tzu, kadınları iki bölüğe ayırır ve başlarına kralın en sevdiği iki cariyeyi komutan olarak atar. Kadınlara sağ, sol ve geri dönme komutlarını açıklar. Ancak davul çalıp "sağa dön" emrini verdiğinde, cariyeler emri ciddiye almayıp kahkahalarla gülerler. Sun Tzu büyük bir sabırla durumu açıklar: "Eğer talimatlar ve komutlar açık ve belirgin değilse, emirler tam olarak anlaşılmamışsa, suçlu olan generaldir." Ardından komutları çok daha detaylı bir şekilde tekrar anlatır. İkinci kez davul çaldığında, cariyeler yine gülerler. Bunun üzerine Sun Tzu şu tarihi sözü söyler: "Eğer komutlar açık olduğu halde askerler itaat etmiyorsa, bu subayların hatasıdır." Sun Tzu, kralın dehşet içindeki itirazlarına rağmen, ciddiyeti ve disiplini sağlamak adına o iki favori cariyeyi anında idam ettirir. Yeni komutanlar atandıktan sonra, cariyeler mutlak bir sessizlik ve sarsılmaz bir disiplin içinde tüm karmaşık manevraları kusursuzca yerine getirirler (Michaelson & Michaelson, 2003; Michaelson, 1998).
Koçluk Adaptasyonu ve Dikkat Edilmesi Gerekenler: Bu anekdot oldukça sert olsa da şu uyarlama ile tekrar dikkate almak akıllıca olur: Bir organizasyon içerisinde ödül ve ceza sisteminin çok dikkatli bir biçimde yapılandırılması gerekir. Örn; tüm sözlü ve yazılı uyarılara rağmen mobbing davranışını sürdüren bir çalışanın ivedilikle iş akdinin feshi gerekir. Bu tırpanlama, sosyolojik bir gerçekliğe işaret eder: İnsanlar başkalarının deneyimlerini gözlemler, öğrenir ve özdisiplin konusunda kendisini bu örnekler üzerinden de geliştirir. Korku günümüzde tavsiye edilen bir motivatör değildir. Bununla birlikte sosyal normlara uyulmadığında karşılaşılabilecek sonuçlardan haberdar olmak, adil kültürün oluşturulmasında esastır.
Bu acımasız ama etkili anekdot, modern iş dünyasında "koçluk yapan liderin" (leader as a coach) iletişim sorumluluğunu gösterir. Bir lider, ekibi istenen performansı göstermediğinde ilk olarak "Ben hedefi doğru ve net bir şekilde aktarabildim mi?" sorusunu kendine sormalıdır. Eğer sistem (iletişim) arızalıysa, suçu çalışana atmak haksızlıktır. Lider, takım koçluğu yaparken beklentileri son derece şeffaf ve basit (K.I.S.S. - Keep It Simple, Stupid) tutmalıdır. Ancak hedef net olarak anlaşıldığı halde kasıtlı bir itaatsizlik veya performans eksikliği varsa, koç-lider kuralları esnetmeden, organizasyonun selameti için gerekli disiplin aksiyonlarını almaktan (yaptırım uygulamaktan) çekinmemelidir.
3. İnsanlık ve Demir Gibi İrade Disiplin Dengesi: Empatik Yüzleşme
İş dünyasındaki liderler, koçluk yaklaşımını benimserken sıklıkla bir tuzağa düşerler: Sadece "iyi insan" olmak ve hesap sorulabilirliği (accountability) göz ardı etmek. Bu bakış açısındaki hata EQ coaching alanında da sıkça karşımıza çıkar, oysa gerçek olan şudur: “İyi insan olmak başka, duygusal olarak zeki olmak ise başka şeylerdir”. Sun Tzu, bir generalin ordusuna nasıl davranması gerektiği konusunda muazzam bir psikolojik denge kurar: "Bir general adamlarına bebekleri gibi bakarsa (Hiperaktif hâle gelmiş TA-Destekleyen Ebeveyn Ego Durumu), onunla birlikte en derin vadilere kadar yürürler... Ancak general onlara aşırı şefkat gösterip de onları kullanamazsa; kuralları ihlal ettiklerinde onları cezalandıramazsa, o zaman onlar 'şımarık çocuklar' gibi olurlar ve hiçbir pratik amaca hizmet edemezler" (Giles, 1910).
Koçluk Adaptasyonu ve Liderin Kullanımı: İyi bir yönetsel koç, danışanına karşı yüksek bir empati ve şefkat (humanity) besler, ancak onun potansiyeline ulaşması için demir gibi bir iradeyle disiplin uygular. Koç-liderler, çalışanlarının refahını düşünmeli, kariyer gelişimlerini desteklemeli, ancak onlardan beklenen hedeflerde taviz vermemelidir.
Örnek Olay: Koç Lou Sartori'nin Yaklaşımı ABD'de lise kız basketbol takımı koçluğu yapan ve kariyeri boyunca Sun Tzu'nun öğretilerini kullanan Lou Sartori, bu dengeyi şöyle anlatır: "Sun Tzu, askerlere insanlıkla muamele edilmesi, ancak demir gibi bir disiplinle kontrol altında tutulması gerektiğini söyler. 29 yıllık koçluk ve öğretmenlik kariyerimde, öğrenme atmosferinin her zaman adil ve sıkı bir disiplin üzerine kurulduğundan emin oldum. Sınıfta ve sahada Sun Tzu'nun 'iletişimde netlik' ve 'kusursuz planlama' prensiplerini uyguladım. Plana sadık kalmak ve sevgiyle harmanlanmış disiplin, oyuncuları her zaman başarıya götürdü" (Michaelson & Michaelson, 2003). İş hayatında liderler, tıpkı bir basketbol koçu gibi, ekibin sahada (pazarda) ter dökmesini sağlayan, onlara "koçluk yapan" biri olmalı, ancak oyuncuların yerine sahaya inip top oynamamalıdır. Roller karıştığında organizasyon kaosa sürüklenir.
4. Savaşmadan Kazanmak: Zihinsel Oyun ve İçsel Engeller
Sun Tzu'nun stratejisinin Batı düşüncesinden en büyük farkı, çatışmayı yüceltmek yerine ondan kaçınmayı hedeflemesidir: "Yüz savaşta yüz zafer kazanmak en yüksek ustalık değildir. En yüksek ustalık, düşmanın direncini savaşmadan kırmaktır" (Giles, 1910; McNeilly, 1996).
Koçluk Adaptasyonu ve Dikkat Edilmesi Gerekenler: Savaşmadan kazanmak, koçluk terminolojisinde "içsel oyunu" (inner game) kazanmak anlamına gelir. Çoğu yönetici, dışarıdaki pazar savaşından ziyade kendi içlerindeki korkular, yetersizlik hisleri, öfke krizleri veya tükenmişlik sendromları ile savaşır. Bir kişiyi geride bırakan husus, yetenek eksikliğinden ziyade, büyüme ve gelişme yeteneğine olan inancını yitirmesidir (Michaelson & Michaelson, 2003).
Profesyonel bir koç, yöneticinin kendi içindeki bu "dirençleri" savaşmadan (kaba kuvvete ve baskıya başvurmadan) kırmasına yardımcı olur. Koçluk sürecinde doğru sorular sorularak, danışanın vizyonunu netleştirmesi ve kendi zihinsel engellerini (sabotajcılarını) fark edip etkisiz hale getirmesi sağlanır. Lider, kendi iç çatışmalarını çözdüğünde (savaşmadan kazandığında), iş dünyasındaki rakiplerine karşı o denli muazzam bir özgüven ve hazırlıkla çıkar ki, rakipler bu kararlılığa kayıtsız kalamaz. "Savaşmadan kazanmak", bir yöneticinin veya ekibin öylesine üstün bir stratejik ve zihinsel hazırlık yapmasıdır ki, rekabet çoğu zaman anlamsız hale gelir.
5. Tapınaktaki (karargâhtaki) Hesaplamalar ve Durum Tespiti: Benchmarking
Sun Tzu, sefere çıkmadan önce "tapınakta" (karargah/tapınak) yapılan hesaplamaların (planlamanın) zaferin anahtarı olduğunu söyler. Bu hesaplamalar, modern koçlukta "Mevcut Durum Analizi" veya "Benchmarking" sürecine denk gelir. Sun Tzu, zaferi öngörebilmek için yedi temel sorunun sorulmasını emreder (Giles, 1910):
Hangi liderin ahlaki etkisi (vizyonu) daha yüksektir?
Hangi komutan daha yeteneklidir?
Hangi taraf dış koşulları (zaman/zemin) daha iyi kullanmaktadır?
Disiplin ve kurallar nerede daha iyi uygulanmaktadır?
Hangi taraf (kaynaklar bakımından) daha güçlüdür?
Hangi tarafın ekibi daha iyi eğitimlidir?
Ödül ve ceza sistemi hangisinde daha adildir?
Koçluk Adaptasyonu ve Liderin Kullanımı: Liderler, koçluk sürecinin başlangıcında (veya ekiplerine koçluk yaparken) Sun Tzu'nun bu 7 sorusunu bir değerlendirme (assessment) aracı olarak kullanmalıdır. Modern koçlukta bu, 360 derece geri bildirim araçları, kişilik envanterleri veya kurum kültürü anketleri ile yapılır. Lider, körü körüne aksiyon almak ("Ready-Fire-Aim" mantığı) yerine, koçuyla birlikte "tapınakta" oturup bu 7 değişkeni dürüstçe masaya yatırmalıdır. Ekibin beceri seti tam mı? Ödül-Ceza sistemimiz adaleti teşvik ediyor mu? Kurumun misyonu çalışanlara ilham veriyor mu? Bu sorulara verilecek şeffaf cevaplar, koçluk sürecinin rotasını (gelişim alanlarını) belirler.
6. Su Metaforu ve Esneklik: Durumsal Liderlik (Situational Leadership)
Sun Tzu'nun felsefesinde doğanın gözlemi büyük yer tutar. Askeri taktikleri ve liderliği suya benzetir: "Askeri taktikler suyun doğası gibidir; su nasıl yüksek yerlerden kaçınıp aşağılara akarsa, ordu da düşmanın güçlü yerlerinden kaçınıp zayıf yerlerine vurmalıdır. Su, aktığı zemine göre şekil alır; bir asker de karşısındaki düşmana göre zaferini şekillendirir. Bu yüzden, suda nasıl sabit bir şekil yoksa, savaşta da sabit şartlar yoktur. Taktiklerini rakibine göre değiştirebilen lider, güçlü liderdir" (Giles, 1910).
Koçluk Adaptasyonu ve Dikkat Edilmesi Gerekenler: İş dünyasında koçluğun temel amacı, liderlere "esneklik" (agility) kazandırmaktır. Çoğu yönetici geçmişte kendilerini başarılı kılan, ancak bugünün değişen pazar dinamiklerinde (veya yeni nesil çalışanlarla iletişimde) artık işe yaramayan eski, katı yöntemlere sıkı sıkıya bağlı kalır (Sheetz-Runkle, 2014).
Bir koç, liderin tıpkı "su" gibi olmasını, yani duruma, karşısındaki çalışanın psikolojisine ve pazarın şartlarına göre şekil alabilmesini (Durumsal Liderlik) hedefler. Yeni işe giren tecrübesiz bir çalışana yönlendirici (yüksek direktif) bir tarz uygulanırken, tecrübeli ve yetkin bir uzmana tam yetki devri (delegasyon) yapılmalıdır. Koç-lider, her duruma ve her çalışana aynı katı kurallarla yaklaşmamalıdır. Eğer lider zihinsel olarak şekilsiz (formless) ve esnek olmayı başarırsa, değişen kriz ortamlarında kırılmaz, tıpkı su gibi engellerin etrafından veya üzerinden akıp yolunu bulur.
Sonuç
Sun Tzu’nun Savaş Sanatı, bir yok etme felsefesi değil, aksine gerektiğinde en az zararla en yüksek faydayı elde etme, insanın doğasını anlama ve sürekli hazırlık yapma felsefesidir. Modern iş dünyasındaki liderler için koçluk (coaching) desteği almak veya ekiplerine koçluk becerileriyle yaklaşmak, bu 2.500 yıllık öğretileri hayata geçirmenin en rafine yoludur.
Başarılı bir lider; bir koçun aynasında kendi kör noktalarını keşfeden, ordusuna (ekibine) net iletişimle vizyon çizen, onlara evlatları gibi şefkat gösterirken performans standartlarında demir bir disiplin uygulayan kişidir. Rakiplerin kaba kuvvetle ve öfkeyle saldırdığı bir pazarda, zihinsel sınırlarını aşmış, su gibi esnek ve stratejisini savaşmadan önce "tapınakta" mükemmelleştirmiş bir koç-liderin zaferi, savaşmadan kazanılmış, mutlak ve sürdürülebilir bir zafer olacaktır.
KAYNAKÇA
Giles, L. (1910). Sun Tzu on the Art of War. Luzac & Co.
McNeilly, M. (1996). Sun Tzu and the Art of Business: Six Strategic Principles for Managers. Oxford University Press.
Michaelson, G. A. (1998). Sun Tzu: The Art of War for Managers. Executive Excellence Publishing.
Michaelson, G. A., & Michaelson, S. W. (2003). Sun Tzu For Success: How to Use the Art of War to Master Challenges. Adams Media.
Sheetz-Runkle, B. (2014). The Art of War for Small Business: Defeat the Competition and Dominate the Market with the Masterful Strategies of Sun Tzu. AMACOM.
Yorumlar